مجري طرح: دكتر محسن گودرزي

طرح مذكور توسط دكتر محسن گودرزي در سال 1383 در مركز طرح‌هاي ملي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي انجام شده و توسط سازمان تبليغات اسلامي در خرداد ماه سال 1388 به چاپ رسيده است. مطالب طرح مذكور در سه مجلد به تفكيك كل كشور، مناطق شهري و مناطق روستايي ارائه شده است. پس از بيان مقدمه كه به هدف تحقيق و روش انجام كار و نمونه‌گيري اشاره شده، يافته‌هاي تحقيق در بند‌هاي خصوصيات جمعيت نمونه، رسانه‌ها، بررسي گذران اوقات فراغت، رضايت از زندگي، آرزوها و نيازها، رفتارها و گرايش‌هاي خانوادگي، رفتارها و گرايش‌هاي مذهبي، روابط اجتماعي و ارزش‌هاي اخلاقي، اعتقادات بهداشتي و در نهايت كتاب‌شناسي و پيوست‌ها در مجموع در 317 صفحه آمده است.
هدف اصلي طرح:
«انجام مجدد پيمايشي است كه در سال 1353 از سوي دكتر علي اسدي جهت سنجش گرايش‌هاي و نگرش‌هاي اجتماعي ايرانيان صورت گرفته است».
شيوه‌ي پژوهش پيمايشي با ابزار پرسش‌نامه است كه علاوه بر استفاده از پرسش‌نامه‌ي مورد استفاده‌ي دكتر اسدي در سال 1353، از پرسش‌نامه‌ي دكتر محسني نيز كه در سال 1374 بر اساس آن پيمايش «آگاهي‌ها، نگرش‌ها و رفتارهاي اجتماعي و فرهنگي در ايران» صورت گرفته و جهت مقايسه‌ي برخي سؤالات پيمايش «موج اول و دوم ارزش‌ها و نگرش‌هاي ايرانيان» بدان افزوده شده است.
جامعه‌ي آماري پژوهش، افراد 15 تا 64 ساله‌ي خانوارهاي معمولي ساكن در كشور در مهرماه 1383 مي‌باشد. هركدام از افراد خانوارهاي معمولي ساكن در كشور كه در زمان اجراي طرح، سني بين 15 تا 64 سال است، واحد آماري اين طرح را تشكيل مي دهد.
در اين طرح، به لحاظ رعايت مسايل اجرايي و سهولت در سازمان‌دهي اجرا، ابتدا جامعه‌ي آماري از نظر جغرافيايي به چهار زير گروه به شرح زير تقسيم شد:
زيرگروه اول:
مجموعه شهرهاي مراكز استان در كشور كه مجموعاً 30 شهر را در بر مي‌گيرد.
زيرگروه دوم:
مجموعه نقاط روستايي شهرستان‌‌هاي شامل مراكز استان در اين گروه نيز 30 شهرستان قرار مي‌گيرد.
زيرگروه سوم:
مجموعه‌ي ساير شهرهاي كشور.
زيرگروه چهارم:
مجموعه‌ي نقاط روستايي ساير شهرستان‌هاي كشور.
در هر يك از اين زيرگروه‌ها بسته به مورد از روش نمونه‌گيري دو مرحله‌اي يا سه مرحله‌اي استفاده شده است.
تعداد واحد يا نمونه‌ي آماري در كشور 9000 واحد تعيين گرديد كه بر اساس شيوه‌ي نمونه‌گيري تصادفي ساده انتخاب مي‌شدند.
نتايج اصلي تحقيق نشان مي‌دهد كه:
در حوزه‌ي رسانه‌ها: 52 درصد ايرانيان در سال 1353 هر روز به راديو گوش مي‌دادند اين در حالي است كه در سال 1383 اين رقم به 2/17 درصد رسيده است. ميزان تماشاي تلويزيون در هر دو سال تقريباً بالاي 80 درصد بوده است اما ميزان نارضايتي افراد از تلويزيون نيز هر دو سال تقريباً يكسان بوده است. در سال 1353، 36 درصد از افراد و در سال 1383، 9/35 درصد از برنامه‌هاي تلويزيون ناراضي بودند. در سال 1353، 27 درصد و در سال 1383، 5/21 درصد از سينما استفاده مي‌كردند. در سال 1353 حدود 32 درصد پاسخگويان به صورت مرتب روزنامه مي‌خواندند. اين مقدار در سال 1383 به 29 درصد از افراد باسواد رسيده است. در سال 1353 و 1383 حدود 21 درصد مرتب كتاب مطالعه مي‌كردند. مهم‌ترين منبع خبري در سال 1353 براي 53 درصد از افراد راديو و در سال 1383 براي 91 درصد تلويزيون بوده است.
در حوزه‌ي رضايت از زندگي:
نيمي از اعضاي جامعه از زندگي خود رضايت كامل دارند. اين نسبت در سال 1353 نيز تقريباً به همين ميزان (46 درصد) بوده است. پاسخگويان در سال 1353 ميانگين موقعيت گذشته‌ي خود را 2/3 و در سال 1383، 2/4 ارزيابي كرده‌اند يعني در سال 1383 افراد تصور بهتري از گذشته‌ي خود داشتند. در سال 1353 افراد ميانگين وضع كنوني خود را نسبت به گذشته 7/5 و در سال 1383، 4/5 دانسته‌اند؛ يعني ارزيابي در اين دو سال نسبت به گذشته تفاوتي نداشته است. در سال 1383، 3/7 درصد از افراد ميانگين موفقيت آينده‌ي خود را 3/7 و در سال 1353، 4/7 ارزيابي كرده‌اند.
در حوزه‌ي رفتارها و گرايش‌هاي خانوادگي:
در سال 1353، 41 درصد از افراد ازدواج‌هاي فاميلي را ترجيح مي‌دادند اين مقدار در سال 1383 به 24 درصد رسيده است. اين يافته از تغيير ارزش‌هاي سنتي در روابط خانوادگي خبر مي‌دهد. در سال 1353 سه ويژگي نجابت، خوش‌خلقي و خانه‌داري به ترتيب سه ويژگي مهم زن ايده‌آل بوده است. در سال 1383 پاسخگويان زن ايده‌آل را زني خوش‌اخلاق، مهربان، باحجاب، باتقوا و خانه‌دار دانسته‌اند. در سال 1353 مرد ايده‌آل داراي صفاتي چون خوش‌رفتاري با اعضاي خانواده، دلسوز و مسؤول و توانا در تأمين معيشت خانواده بوده است. در سال 1383 مرد ايده‌آل مردي خوش‌اخلاق، خوش‌رفتار، مؤمن و رسيدگي‌كننده به خانواده‌ي خود است. گرايش به تعداد فرزند كمتر از سال 1353 به 1383 گسترش يافته است. در مورد نقش مذهبي خانواده در سال 1383، 37 درصد نقش مذهبي خانواده را در رتبه‌ي اول اهميت قرار مي‌دادند. در سال 1353 اين مقدار 31 درصد بوده است. يعني در طول اين سه دهه اهميتي كه افراد به نقش مذهبي خانواده داده‌اند تغيير چنداني نكرده است. تأكيد بر نقش اخلاقي خانواده در سال 1383، 41 درصد و در سال 1353، 38 درصد بوده است. در سال 1353، 41 درصد مردان متأهل با كار كردن همسر خود مخالف بودند. اين نسبت در سال 1383 به 69 درصد كاهش يافته است. در سال 1353، 75 درصد از افراد زن باحجاب را ترجيح مي‌دادند. اين مقدار در سال 1383 به 95 درصد رسيده است. در سال 1353، 79 درصد با مهريه موافق و در سال 1383، 87 درصد موافق بودند. تصميم‌گيري در خانواده در سال 1353، 72 درصد با پدر، 11 درصد با مادر و 18 درصد نيز به افراد بزرگ خانواده اشاره داشته است اما در سال 1383، تصميم‌گيري در 33 درصد موارد با پدر، 6 درصد مادر، 42 درصد به مادر و پدر و 16 درصد نيز به افراد بزرگ خانواده اشاره كردند. در واقع تصميم‌گيري در خانواده‌ها به سوي الگويي مشاركتي در حال تغيير است.
رفتارها و گرايش‌هاي مذهبي:
بين اداي نماز و روزه گرفتن در اين دو سال تفاوت چنداني مشاهده نشده است. در سال 1383، 5/83 درصد و در سال 1353، 83 درصد هميشه و به طور منظم نماز مي‌خواندند. در سال 1383، 8/84 درصد و در سال 1353، 79 درصد در ماه رمضان روزه مي‌گرفتند. در سال 1353، 48 درصد اظهار كردند خمس و زكات پرداخت مي‌كنند اما اين مقدار در سال 1383 به 34 درصد رسيده است. امر به معروف در بين يك‌سوم اعضاي جامعه رايج است اين در حالي است كه در سال 1353 بين 54 درصد از افراد رايج بوده است. در سال 1353، 71 درصد از افراد به مسجد مي‌رفتند اين مقدار در سال 1383 به 22 درصد رسيده است. در سال 1353 افراد آينده را بيشتر مذهبي مي‌دانستند ولي در سال 1383 آينده را غيرمذهبي‌تر مي‌دانستند. گرايش به نذر و نياز در سال 1383 در بين 60 درصد از پاسخگويان رواج داشته اما در سال 1353 اين مقدار به 47 درصد مي‌رسيده است.
روابط اجتماعي و ارزش‌هاي اخلاقي: مشاركت اجتماعي در دو مقطع زماني متفاوت بوده است. ميزان مشاركت در انتخابات مجلس 1383 و رياست‌جمهوري 1380 (نزديك به 1383) 78 درصد بوده است. در حالي‌كه در سال 1353 تنها 30 درصد در انتخابات مجلس شركت كرده‌اند.
ارزش‌هاي اخلاقي و فرهنگي:
در باب اعتماد اجتماعي در سال 1383، دو سوم افراد يعني 76 درصد به مردم اعتماد ندارند. اين نسبت در سال 1353، 45 درصد بوده است. بدين معني كه كاهش اعتماد اجتماعي در طي اين سه دهه بحراني جدي در مناسبات اجتماعي است. در سال 1383 بيشتر افراد (44 درصد) پشتكار فردي را عامل پيشرفت مي‌دانستند. در صورتي‌كه در سال 1353 براي 56 درصد تحصيلات و پس از آن پشتكار، ثروت و موقعيت خانوادگي در مراتب بعدي قرار دارد.
اعتقادات بهداشتي: در سال 1383، 66 درصد هم دكتر و دارو و هم دعا و نذر را در درمان بيماري‌ها مهم دانستند، 20 درصد فقط به روش‌هاي علم پزشكي و 13 درصد نيز فقط دعا و نذر را عامل درمان مي‌دانستند. اين در حالي است كه در سال 1353، 83 درصد به روش‌هاي علم پزشكي و 11 درصد به دعا و نذر و نياز اعتقاد داشتند.
واژگان كليدي:
گرايش‌هاي فرهنگي، نگرش‌هاي اجتماعي ايرانيان، مناطق شهري، مناطق روستايي، رسانه‌ها، بررسي گذران اوقات فراغت، رضايت از زندگي، آرزوها و نيازها، رفتارها و گرايش‌هاي خانوادگي، رفتارها و گرايش‌هاي مذهبي، روابط اجتماعي و ارزش‌هاي اخلاقي و اعتقادات بهداشتي.