محمد علي موظف رستمي
rostamy@pajohe.ir

مقدمه:
مطالعه سير تحولات و تاریخچه جنبشهای سیاسی ، اجتماعی و حرکتهای مردمی و انقلابی در ادوار گذشته ، به ویژه تاریخ معاصر جهان که با هدف ایجاد اصلاحات و يا دگرگوني در ساختار نظام های حاکم بر جوامع بشری صورت گرفته ، نشانگر آن است که اين جنبش ها همواره از خاستگاه و پایگاه ویژه اي برخوردار بوده است.به عنوان نمونه از انقلاب کبیر فرانسه که درسال 1789 میلادی به وقوع پیوست نام می بریم که خاستگاه و خیزشگاه آن ،زندان باستیل در شهر پاریس بوده است.در انقلاب اکتبر 1917 میلادی روسیه نیز محیطهای كارگري ،كارخانجات و جوامع دهقاني، نقش زمينه سازي و گسترش جنبش ماركسيستي را برعهده داشتند. در ميان مسلمانان نيز مساجد بعنوان مراكز آغازين شكل گيري انقلاب ها و حركتهاي مردمي در مبارزه عليه ظلم وستم به ويژه در دوران معاصر، نقش تعيين كننده اي داشته اند.
اگر به تاريخ بناي نخستين مسجد توسط نبي مكرم اسلام (ص) نگاهي داشته باشيم، در خواهيم يافت كه بناي اين مسجد در مقطعي از زمان رسالت آن حضرت شكل يافت كه ايشان در حال مبارزه برعليه مشركان بوده و در راستاي تداوم اين مبارزه تاريخي و در بدو ورود به مدينه به بناي مكاني مقدس،جهت استمرار بخشي به مبارزه با مشركان اقدام نمودند. بنابر اين ساختار و شالوده مسجد در دوران مبارزاتي پيامبر اسلام(ص) شكل گرفته و به مركزي براي قيام و جهاد عليه كفار تبديل شده بود.
به همين خاطر و با توجه به شأن و جايگاه اين مكان مقدس در ميان مسلمانان، مي توان گفت كه اين مساجد هستند كه مي توانند بيشترين نقش را در جريان امور مادي و معنوي مردم داشته باشند. تاريخ مسلمانان نيز بر اين موضوع صحّه نهاده و با نگاهي به حوادث و رويدادهاي مهم تاريخي مسلمانان مي توان به وضوح ، درستي اين مطلب را مشاهده نمود. در تاريخ ايران زمين نمونه هاي زيادي از اين نوع وجود دارد كه در ادامه به اختصار و به آن خواهيم پرداخت. در ساير كشورهاي اسلامي نيز مساجد داراي چنين نقش آفريني هايي بوده است .بعنوان مثال، : « مسجد تریبون تبلیغات سیاسی حرکت " اخوان المسلمین "در مصر بود . پس از کشته شدن حسن البنّاء، رهبر و مرشد عام اخوان ، در نتیجه سختگیری های زیاد و سنگ اندازی های حکومت ،مرکز اجتماع اخوان المسلمین ،جايي جز مسجد نبود . یکی از این مساجد ، مسجد جامع قاهره بود که اخوان قاهره ، برای برپایی نماز جمعه در آنجا گرد می آمدند . آنها از امکانات مسجد برای تبلیغات و اشاعه افکار خود استفاده می کردند. حسن البنّاء در اولین مقاله خود در مجله « الشبان الحسین » ، در نوامبر 1925 م اعلام کرد :« مسجد از مهمترین وسایل تعلیم وتربیت و تعلّم و نیز تهذیب نفس است » .
درجريان انقلاب اسلامي ايران نيز ، مساجد به عنوان يكي از عوامل مؤثر و مهم در ايجاد و شكل گيري نهضت اسلامي و زمینه ساز گسترش ، تعمیق و تثبیت این جریانات و تحولات انسانی بوده است. مسجد نه تنها درشكل دهي مبارزه عليه ظلم و استبداد نظام شاهنشاهي نقش مهمي را ايفاء نموده است بلكه اگر نگاهي موشكافانه و دقيق به دوران سه دهه از انقلاب شكوهمند اسلامي و به خصوص در پايداري و دفاع مقدس و جانانه در طول هشت سال جنگ تحميلي داشته باشيم در خواهيم يافت كه مسجد همواره در رأس اين هرم دفاعي قرار داشته است و پس از آن نيز در برابر هجمه فرهنگي غرب كه به شكل ها و انحاء مختلفي چون تهاجم ، شبيخون و ناتوي فرهنگي انجام ميگيرد نقش مسجد به عنوان مركز فرماندهي در قرارگاه ديني و فرهنگي قابل انكار نيست و در عرصه هاي مختلف دفاع و صيانت از اسلام ناب محمدي (ص) و فرهنگ و اعتقادات ديني مردمان اين مرزو بوم ، جايگاهي بسيار رفيع و بي بديل داشته است .
امروزه نه تنها مي توان به نقش خاص مسجد در شكل گيري و استمرار انقلاب اسلامي ايران اذعان نمود، بلكه آثار و پيامدهاي توجه ويژه به اين مكان مقدس كه از انديشه هاي تابناك حضرت امام (ره) و مشي انقلاب اسلامي در ديگر كشورهاي اسلامي پديدار گشته را مشاهده كرد. ترويج فرهنگ استكبار ستيزي و تمسك به آموزه ها ، داشته هاي ديني و اعتقادات مذهبي با حضور و تجمع گسترده مردم در مساجد و بهره مندي از آن به عنوان سنگر و خاكريز دفاع از آرمانهاي اسلامي در بسياري ازملل هوشيار منطقه به وضوح مشاهده مي شود. به همين خاطر است كه مسجد در نگاه غربيان به عنوان مركزي حركت آفرين و هدايتگر جنبش هاي آزاديخواهي و عدالت طلبي و نيز چشمه جوشان استكبار ستيزي در آمده است بنابر، عامل اساسي عداوت و كينه توزي معاندين با بيداري اسلامي ، همين مطلب مهم است كه آن را بر نمي تابند و همواره سعي در تخريب اين فرهنگ ناب اسلامي در اقصي نقاط عالم برآمده اند. نمونه بارز اين دشمني آشكار غرب و صهيونيزم در تخريب هدفمند و جهت دار بيش از سي مسجد در جريان جنگ 33 روزه با حزب الله لبنان و نيز ويراني بيش از چهل مسجد در جريان جنگ غزه كاملاً محسوس و ملموس است.. حضور بيش ازدهها مسجد در منطقه كم وسعت غزه، نشان از شأن و منزلت مسجد در ميان ساكنين مسلمان اين منطقه دارد و همين مساجد بودند كه پس از پايان جنگ 22 روزه اسرائيل ،توان بسيج و دعوت مردم غزه را علي رغم تحمل درد ،رنج وآلام فراوان و زندگي سخت در شرايط جنگي در شكل گيري راهپيمايي و تظاهرات گسترده در حمايت از مقاومت و نمايش حضور دشمن شكن اقشار و طبقات مختلف اجتماعي مردم تنها چند ساعت پس از آتش بس را داشته اند.
وجود همين تأثيرات شگرف مساجد در زمينه هاي مختلف است كه دشمن احساس خطر كرده و به خوبي دريافته است كه تنها مركزي كه توان و پتانسيل به چالش كشيدن آنها را در عرصه هاي مختلف سياسي، اجتماعي، فرهنگي، نظامي و حتي اقتصادي و ... را دارد مسجد مي باشد و اين قدرت و نيروي بسيار عظيم و جريان ساز مساجد كه درحضور پر شور وگسترده مردم نهفته شده و در برهه ها و مقاطع تاريخي متعدد ظهور و بروز يافته است نقش بسيار مؤثري در ايجاد و شكل دهي نهضتها و جنبشهاي اسلامي دارد.اين مهم نه تنها در ايران بلكه در بسياري از ديگر كشورهاي اسلامي نيز به وضوح مشهوده مي باشد.
به منظور تشريح و تبيين بيشتر نقش مساجد در شكل گيري انقلاب اسلامي ايران در اين نوشتار سعي شده است ، اين مبحث ، به اختصار و اجمال مورد بررسی و واكاوي قرار گيرد : 
نقش حركت آفرين مساجد درتاريخ معاصر ايران:
مطالعه تاریخ معاصر کشور ما نشان می دهد که مساجد به عنوان مركز و پایگاه دینی و فرهنگی، نقش بسیار حساس و خطیری در ایجاد هسته های اولیه نهضت پویا و اصیل ، احیای اسلام انقلابی و جهت دهی به حرکتها و جریانات مردمی داشته است.« انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک جنبش اجتماعی ، با استفاده از مساجد، فراگیر شد . شبکه مساجد و جلسات مذهبی همانند حلقه واسط میان رهبران انقلاب و مردم انقلابی بودند که وظیفه بسیج مردم را در جهت مخالفت سیاستهای حاكم بر عهده داشتند.»
در اینجا ضمن اشاره به نمونه های برجسته ای از این خاستگاه ها ، نقشه زمینه سازی آنها در شکل گیری و سازماندهی این جنبش ها در تاریخ معاصر به اختصار بررسی میگردد.
«در اواخر ماه رمضان سال 1284ه.ش گران شدن قند ، شعله های اعتراض را در بین مردم بر افروخت .عین الدوله این موضوع را بهانه ساخت تا از مردم ،زهر چشم بگیرد . به اشاره او ، علاءالدوله حاکم تهران ، بازرگانانی را که در ماجرای " نوز بلژیکی" به حرم حضرت عبدالعظیم پناهنده شده بودند ، احضار کرد و برخی از آنها را به فلک بست . به همین سبب شهر به هم ریخت ؛ بازارها بسته شد و مردم در مسجد شاه گردآمدند . در پی این تجمع ، مردم نیرو گرفتند و کشمکش بین طرفداران استبداد و عدالتخواهان شدت گرفت و دولت به وحشت افتاد» و نیز در« فردای آن روز نیز در مسجد شاه ، مجلس بزرگ بر پا شد. این تجمع با توطئه عوامل شاه به تشنج کشیده شد و مأموران با چوب و چماق به جان مردم افتادند . در پی این حادثه ، اجتماع های بزرگی در منزل های علما بر پا شد.»
در دوران قاجار و در زمان سلطنت مظفرالدین شاه ، «در جریان مهاجرت صغرای مردم ،جهت اعتراض به اقدام حکومت در سرکوب ها و اختناق حاکم توسط عین الدوله ، بازار تهران تعطیل گردید. مردم برای شنیدن سخنرانی یکی از روحانیون «جمال واعظ» در مسجد گرد آمدندودر جریان دستگیری وتبعید شیخ محمد واعظ بین مردم و سربازان درگیری پیش آمدودر نتیجه چند نفر مجروح شدند و طلبه ای به نام سید عبدالحمید ، به شهادت رسید . این حادثه خشم مردم را برانگیخت و آنان جنازه سید را به مسجدی در مرکز شهر رساندند.»
همچنین در دوره دوم مشروطه و پس از شهادت شیخ فضل الله نوری و« با شدت گرفتن درگیریهای سیاسی ، به تدریج ، جو وحشت و ترور بر جامعه حاکم گردید.نخست سید عبدالله بهبهانی که نقش مهمی در رهبری آن نهضت داشت توسط دمکراتها ترور شد. با شهادت او ، بازار تهران اعتصاب کرد .جمعیتی انبوه در مسجد بازار گرد آمدند و خواستار دستگیری و مجازات قاتلان شدند.»
پس از تصویب قانون اجباری متحد الشکل کردن لباس در ایران در دی ماه 1307 و به دنبال آن« فرمان اجباری کشف حجاب با مقاومت مردم و عالمان دینی شهرهای مختلف ایران رو به رو شد . در شهر مقدس مشهد ، مردم به نشانه ی اعتراض ، در مسجد گوهر شاد اجتماع کردند . به دستور مستقیم رضا شاه ، مأموران ، مسجد را به محاصره در آوردند و با پتک در مسجد را شکستند و وارد صحن شدند و با مسلسل های سنگین ، از اطراف و بام های حرمِ مشرف به صحن مسجد گوهرشاد ، آن را به گلوله بستند.»
در جريان انقلاب اسلامي مي توان اذعان نمود که « اولین جرقه های انقلاب در سال 1340 و 1341 ، با سخنرانی امام خمینی و از دریچه اطلاع رسانی زده شد و مسجد اعظم و مدرسه فیضیه قم بستر اصلی این حرکت را فراهم کردند .»
یکی از شیوه های مبارزاتی که هم جهت با مبارزات سیاسی در مسجد ، نوعی مبارزه منفی نیز با رژیم محسوب می شد برای اولین بار توسط حضرت امام خمینی« در سال 1341 در اعتراض به انقلاب سفید ارائه گردید. در این شیوه مبارزه، مساجد به صورت همگانی به تعطیلی و سکوت دعوت شدند.و درد غربت مساجد و دستگیری علماء موجب تحریک بیشتر احساسات مذهبی شد و کم کم زمینه ی انقلابی فراگیر را فراهم ساخت .»
در همین ارتباط پس از اعلام رژیم شاه مبنی بر به رفراندم گذاشتن اصول ششگانه انقلاب سفید (روز 19 دی ماه 1341، سالروز اصلاحات ارضی) که با مخالفت و تحریم علما ، روحانیان و مردم مواجه شده بود،عليرغم این مخالفت ها رفراندم برگزار شد به همین مناسبت حضرت امام خمینی در آن روز ( 8 بهمن ماه ) همان سال که مصادف با آغاز ماه مبارک رمضان بود ، برای اینکه بیش از پیش ، ماهیت رژیم خودکامه و مستبد شاه و این رفراندم فرمایشی و ضد اسلامی را رسوا و افشا نماید و مردم را نسبت به این حیله سیاسی آگاه سازد ، در جلسه ای اضطراری با حضور علما و روحانیان و مراجع عالیقدر قم ، پیشنهاد کرد که مراسم نماز جماعت ، وعظ وسخنرانی ماه مبارک رمضان در مساجد سراسر کشور تعطیل گردد . به دنبال این حرکت ، اکثر مساجد شهر های ایران ، تعطیل گردید .
در دوم فروردین ماه 1342 در« جریان برگزاری مراسم شهادت حضرت امام جعفرصادق (ع) نیروهای ساواک و کماندوهای شاه در لباس غیر نظامی به مدرسه فیضیه حمله کردند و عده ای از روحانیون را به شهادت رسانده یا زخمی کردند» .« حادثه خونین فیضیه قم ،پیامدهای مختلفی داشت و بر خلاف انتظار رژیم شاه ، مبارزه را جدی و آشکارتر کرد . روحانیون تهران ،قم،مشهد،اصفهان ، شیراز وبرخی دیگر از شهرستانها به منظور ابراز همدردی و پشتیبانی از حوزه های علمیه قم به مدت یک هفته دست به اعتصاب زدند و از رفتن به مساجد و اقامه ی نماز جماعت خودداری کردند.»
همچنین نمونه دیگر بهره گیری از شیوه تعطیلی مساجدمربوط به سال 1343 در جریان تبعید امام خمینی بوده است که این طرح مجدداً به اجرا گذاشته شد به دنبال «تبعید امام خمینی ، نمازجماعت در شهرهای کشور به نشانه ی اعتراض به این عمل ، تعطیل شد . این اعتصاب دو هفته به طول انجامید و تلاش های متصدیان امور برای شکستن این اعتصاب پیش از موعد مقرر ناکام ماند . در اکثر شهرها واستان ها ، از جمله آبادان ، اصفهان ، اهواز، جهرم ، تهران، دزفول ، شیراز ، قم ، کاشان ، لار ، مشهد ، نجف آباد ، تبریز و .... اعتصاب همگانی شد ودر مساجد بسته شد و موذنان نیز از گفتن اذان خودداری کردند .»
با توجه به این که مساجد عموماً محل اجتماع انبوه نمازگزاران و مومنین در ماه مبارک رمضان است ، هنگامی که مردم با تعطیلی آنها مواجه شدند، کنجکاوانه در پی کشف علت آن برآمدند و با فهمیدن علت آن ، بیش از پیش در جریان اهداف ننگین شاه در برگزاری این رفراندم ودلائل مخالفت علماء و روحانیان و مراجع قرار گرفتند . این جریان نیز به خوبی نقش حساس این پایگاه عبادی ، سیاسی را در پیشبرد اهداف انقلابی و گسترش نهضتهای سیاسی – مردمی ، نشان مي دهد .
«هم آهنگی ائمه ی جماعات در مساجد شهرستان ها وتعطیلی نماز جماعت در مساجد ، ضربه ی محکمی بود که برای تحکیم مبانی همبستگی و وحدت در نهضت اسلامی ، بر حکومت پهلوی وارد آمد .»
دولت شاه در برخورد با مسجد، شدیداً دچار مشکل شد همچنانکه باز بودن مسجد و حضور گسترده نمازگراران در آن برای دولت شاه همراه با ترس بود تعطیلی مساجد نیز اینبار زمینه ای برای افزایش آگاهی مردم نسبت به وضعیت موجود مملکت و نیز ارتباط بیشتر و تنگاتنگ با روحانیون و ائمه جماعات مساجد که به صورت هماهنگ،حرکت انقلابی مردم را هدایت و رهنمون می کردند، شد.به همین خاطر در صدد برآمد تا روحانیون را مجبور سازد که به مساجد بازگردند« حجه الاسلام والمسلمین فلسفی نیز از جمله افرادی بود که در جریان تعطیلی منبرش ، از طریق دولت، تحت فشار قرار گرفت تا برای جلوگیری بیش تر از آثار سوء تحریم ، به مسجد باز گردد ، اما ایشان آزادی منبر تمام روحانیون را شرط حضور خود در مسجد اعلام کرد.»
مساجد نه تنها در ايجاد حركت و جنبش و نيز آگاه سازي مردم مسلمان ايران از ظلم وستم رژيم شاهنشاهي نقش تأثيرگزار و عميقي ايفاء نمود بلكه در كنار آن ، هسته هاي اوليه مبارزات مسلحانه را نيز شكل دهي و سازماندهي كرد از جمله ميتوان به : «عمده ترین تشکل و گروه مذهبی ، سیاسی و نظامی که در یکی از مساجد جنوب تهران شکل گرفت اشاره نمود، تشکیل هیات های موتلفه اسلامی بوسیله برخی از متدینین و متعهدین مذهبی که در اولین حرکت خود حسن علی منصور ، نخست وزیر رژیم شاه را ترور کردند: "جمعیت سری اصلاح حوزه " ، "سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی" ، "المنصورون" و دهها تشکل سیاسی ، مذهبی و نظامی، نتیجه آگاه سازی ، اطلاع رسانی و هدایت صحیح شاگردان امام امت و روحانیت هوشیار در مساجد و جلسات مذهبی و نهادهای دینی بود و نیز برخی بنیادهای رفاهی ، اقتصادی چون بنیاد رفاه و تعاون اسلامی را مي توان نام برد. این حرکت شجاعانه بار دیگر به جلسات دینی و مساجد،جان تازه ای بخشید و آرزوی حرکت مسلحانه را به واقعیت مبدل ساخت و سبب تحریک در بوجود آمدن تشکلهای مذهبی مبارزاتی دیگری در میان بچه های مسجد شد .»
نمونه ديگرنقش و جايگاه مسجد در شكل دهي انقلاب اسلامي، سخنراني امام خميني در مسجد اعظم قم بوده است. در فروردین ماه سال 1343 حضرت امام خمینی به محض آزادی از زندان ، از مبارزه علیه رژیم دست بر نداشت و جهت جلوگیری و خنثی نمودن تبلیغات و شایعات رژیم خودکامه پهلوی ، مبنی بر تفاهم علمای اسلام بارژیم ، در"مسجداعظم" باحضور خیل کثیری ازطبقات مختلف مردم به ایراد سخنرانی پرداخت . ایشان طی سخنانی ضمن تأکید بر ادامه نهضت، خطاب به سردمداران رژیم شاه اعلام کردند که:« اگر خمینی را دار بزنند ، تفاهم نخواهد کرد . ملت با شما سازش نمی کند. من با تمام زور گویی ها مخالفم. »
مساجد در كنار بستر سازي جهت ايجاد حركتهاي انقلابي در ديگر زمينه ها نيز بسيار فعال ظاهر شده و با بسيج امكانات و نيروهاي مردمي،سعي در رفع نيازها و كمك رساني در مواقع مورد نياز به نيازمندان و آسيب ديدگان بوده است. از جمله مي توان در« محور دگریاری ، از وقوع زلزله ها و حوادث ناگهانی كه رخ مي داد. نظير زلزله بوئين زهرا و زلزله سال 1347ه. ش جنوب خراسان، سال 1357 طبس نام برد كه، مردم با همکاری امامان جماعات و متولیان مساجد،به سرعت به كمك آسيب ديدگان شتافتند اگر چه اين حركت مردمي خوشايند رژيم شاه نبود زيرا حس نوعي احساس ناتواني رژيم را در برخورد با مشكلات در اذهان مردم تداعي مي كرد.اين كمكها در واقع نه تنها گوشه اي از نوع دوستي و همت بلند ، غیرت ، و وجود حس تعاون و همدردي را در اذهان زنده مي كرد ، بلكه به نوعي، زمينه هاي وحدت و همبستگي و تعهد مذهبی را نيزدر آنان بوجود مي آوردو بيش از پيش به مساجد، نقش محوري و ايجاد وفاق در منطقه مي بخشيد .
مساجد اين امكان را براي انقلابيون فراهم مي آوردند كه تحت هر شرايطي و در هر موقعيتي، مسائل مربوط به حركت اسلامي را زنده نگه داشته و تداوم ببخشند. يكي از فرصتها، بهره گيري از مراسم بزرگداشت و ترحيمي بود كه معمولاً در مساجد برگزار مي شد. از جمله«درسال 1348 ش ، در مجلس بزرگداشتی که جهت درگذشت برادر استاد محمد تقی شریعتی درمسجد آقا حسین( بناها) درمشهد برگزار شده بود و افراد مبارز هم حضور داشتند، گفتگوهایی پیرامون مسایل سیاسی و مبارزاتی انجام شد .»
نمونه ديگر،مجلس بزرگداشتی بود كه در مسجد جامع تهران « به مناسبت در گذشت آیت الله حکیم ، مرجع تقلید ، در سال 1349 ش ، برگزار شد. در آن مجلس که عده ای از مبارزین ، روحانیون و آزادیخواهان حضور داشتند حجت الاسلام مروارید در خصوص شرایط مجتهد و مرجع تقلید سخنرانی کرد و ضمن خواندن اعلامیه علمای قم راجع به گزینش امام خمینی (ره) به عنوان مرجع تقلید و اعلم ، از مسایل روز و ضرورت آشنایی مرجع تقلید با آن مسایل نکاتی را بیان کرد .»
حادثه دیگر در همین ارتباط، رحلت آیت الله سید مصطفی خمينی در نجف بود «در اول آبان ماه 1356،ایشان که به همراه پدرش (حضرت امام خمینی) در نجف در تبعید به سر مي برد و بخش قابل توجهی از مبارزه را هدایت و هماهنگی می کرد به شکلی مشکوک در گذشت . امام خمینی این حادثه را از الطاف خفیه الهی خواندند بر خلاف تصورات رژیم شاه، این موضوع باعث برگزاری مراسم ختم های متعددی برای آن مرحوم در سراسرکشور شد. در این مجالس (که در مساجد برگزار شده بود) سخنرانی های تندی علیه شاه صورت گرفت . با وجود ممنوعیت شدید نام بردن از آیت الله خمینی ، این حادثه باعث شد تا بار دیگر به طور گسترده ای نام حضرت امام بر سر زبان ها بیفتد.»
علاوه بر اين«رژیم شاه ، نسبت به برگزاری مجالس بزرگداشت در ماههای محرم وصفر ، در برخی مساجد و حسینیه ها حساسیت زیادي نشان می داد زيرا آنها، نهادها و پایگاههایی بودند که پیوسته نهیب خروششان به گوش امت مسلمان و زجر کشیده می رسید . پس طبیعی بود که نظارت ، کنترل و مراقبت خویش را به روی اینگونه مجالس حتی در روستاها افزایش دهد»
مساجد انقلابي و فعال كشور در سال 1357 به محض شنيدن پيام حضرت امام، مبني بر اينكه ملت مسلمان ایران امسال عيد ندارد لبيك گفته و با توجه به اينكه حضرت امام از مردم خواستندكه : «در مراکز عمومی مثل مساجد بزرگ اجتماعات عظیم برپا کنند.». در مساجد گرد آمدند .
به همين خاطر، رژيم پهلوي از مساجد مراقبت شديدي به عمل مي آورد و حتي در برپايي نمازهاي يوميه و برنامه هاي مذهبي ، فرهنگي وهنري (كلاس قرآن، احكام، نمايشنامه ، سرود، قصه و نيز مديريت كتابخانه هاي مساجد و...) و جلسات و مباحث ديني ، سخنرانيها ، وعظ وخطابه هايي كه در آن انجام مي گرفت حساسيت زيادي نشان مي داد. مؤيد اين ادعا وجود تعدادي بي شمار از اسناد و مداركي است كه از پرونده هاي ساواك «سازمان اطلاعات و امنيت كشور» رژيم پهلوي در همين ارتباط به جاي مانده است ، مي باشد. حتي «ساواک برای وسعت دادن به نظارت خود، تمامی شئونات مسجد و انتخاب وعاظ و روحانیون را نیز در حیطه کنترل خود می دانست و از صاحبان مراسم عزاداری می خواست که قبلا" در زمینه اسامی روحانیون و مجالس عزاداری با آنها هماهنگی کنند .» در همين ارتباط در سندی به این نکته اشاره می کند که«کلیه مسئولان مساجد و تکایا را احضار کنند ، و بر نحوة برگزاری مجلس عزاداری واینکه حتما" قبل از دعوت وعاظ باید با ساواک هماهنگی لازم صورت گیرد ، تاکید داشته باشند »
رژيم در برخورد با اين مركز قيام خيز، پا را از كنترل و مراقبت فراتر نهاد و در«اقدامی شدیدتر برای مقابله با نفوذ مساجد ، درهای برخی از مساجد را بست . این عمل نشانه ی اوج ضعف و ناتوانی حکومت در مقابل قدرت ایمان مردم و مبارزات اسلامی بود ، زیرا هرگاه از سوی دین و مسجد ضربات شدیدتری دریافت می کرد ، شدت عمل بیشتری نشان می داد .»
علي رغم تمام سخت گيريهايي كه توسط رژيم پهلوي در خصوص مسجد صورت گرفت هيچ يك از اين ترفندها نتوانست به آنها اين امكان را بدهد تا بتوانند نقش وكاركرد سياسي مسجد را از بين ببرند و مانع تداوم و استمرار اين جنبش و حركت انقلابي مردم مسلمان ايران گردند. به این ترتیب ،« هیچکدام از شگردهای رژیم نتوانست در به زیر سلطه درآوردن امور مسجد ، به انزوا کشیدن آن ، ایجاد محافل و مجالس موازی و دستگیری روحانیون ، مسدود ساختن درهای مساجد ، شکستن حرمت آن و قتل و خونریزی و به آتش کشیدن این مکان مقدس ، موثر افتد و مسجد را برای همیشه در سکوت وخمودی نگه دارد ، بلکه با رشد بینش سیاسی و مذهبی مردم و اوج نهضت ، مسجد جایگاه ویژه ی مبارزاتی خود را بازیافت ، به گونه ای که مرکز تجمع مردم و مرکز پخش اعلامیه و اخبار مربوط به نهضت ، مرکز سازماندهی یا تسلیح نیروهای مردمی ، مرکز آموزش کادرهای انقلابی و مدرسه ی فرهنگی، ویک جایگاه مردمی برای انقلاب باقی ماند که یکی از ویژگی های انقلاب ایران محسوب میشود.»
پس از پایان سفر کارتر ،« شاه ، همان روز دستور داد تا مقاله ای شدید الحن علیه امام خمینی نوشته شود. یک هفته پس از بازدید کارتر ، مقاله معروف به "ایران و استعمار سرخ وسیاه "در روزنامه "اطلاعات"عصر روز هفدهم دی ماه 1356 به چاپ رسید. در آن مقاله ، امام خمینی به شدّت مورد حمله و توهین قرار گرفته بود.»
به دنبال چاپ این مقاله در 19 دی این سال، مردم مسلمان قم دست به اعتراض زدند و اعتراض شدید آنان، عکس العمل شدید تری را از سوی نیروهای نظامی شاه ، به همراه داشت . که با حمله رژیم شاه، این اعتراض به خاک وخون کشیده شد. زمینه ساز و آغازگر قيام و انقلاب بزرگ اسلامي را بايد درگراميداشت شهداي حادثه 19 دي قم دانست در جریان این واکنش سرکوبگرانه رژیم شاه ،عده ای از مردم به شهادت رسیدند. بعداز این واقعه، علمای تهران ، به مدت یک هفته عزای عمومی اعلام کردند و متعاقب آن،مراسم هفتم و چهلم شهدای قم برگزار گردید و دامنه اعتراض مردمی به صورت زنجیره ای، سراسر کشور را فراگرفت . مردم با برگزاری مراسم ترحیم شهدا در«سطح مساجد» و ادامه مبارزه با رژیم شاه ، خیزش نوینی را علیه حرکات تبلیغاتی بنیان نهادند و مساجد در این راستا سهم ویژه ای به خود اختصاص دادند.
بنا بر اين بايد اذعان نمود كه يكي از مهمترين عوامل پيروزي انقلاب اسلامي ايران، حركت بسيار منسجم و تأثير گزاري بود كه به صورت پيوسته و سلسله وار در مساجد شهرهاي مختلف به صورت مراسم بزرگداشت و ترحيم در قالب مراسم هفتم ،چهلم و سالگردها برگزار مي شد.و همين امر زمينه هاي وقوع انقلاب شكوهمند اسلامي ايران را فراهم نمود كه عمدتاً در مساجد شكل ميگرفت.
به همین خاطر بود که رژیم شاه ، مهمترین راه کنترل قیام مردمی را در تحت کنترل درآوردن مساجد می دید و خطری را که از ناحیه مساجد برای حکومت بوجود می آمد احساس مي کرد«.تعیین امام جماعت و نمازهای جماعت در مساجد ،خارج از کنترل او بود و این ضعف ، برای رژیم ،گران تمام می شد. ایجاد سازمان اوقاف و دخالت آن در امور مساجد به این منظور بود. این سازمان، وظیفه داشت ضمن تعیین امام جماعت به کنترل جلسات مذهبی در مساجد نیز بپردازد.» اما با توجه به گستردگی مساجد و نیز جایگاه والای آن در میان مردم خداجوی ومسلمان و با استقبال چشمگیر و با شکوهی که از برنامه ها و مراسم انقلابی در مساجد به عمل می آمد، ضمن تقویت و تحکیم این پایگاه مذهبی، سیاسی و اجتماعی ،ترفند رژیم شاه را خنثی نموده و موجبات تسریع پیروزی انقلاب اسلامی بیش از پیش فراهم گرديد. با نگاهی به روند روبه رشد نهضت اسلامی ایران از نقطه آغاز آن،خرداد سال 1342 تا 22 بهمن 1357 سال پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به رهبری قائد اعظم حضرت امام خمینی (ره) ، به روشنی در می یابیم که مساجد به عنوان کانونهای اصلی و هسته های اولیه این حرکت اصیل ،الهی و حيات بخش درتاریخ معاصر ایران، تمام مراحل شكل گيري نهضت اعمّ از سازماندهی، تشکیل جلسات مخفی شبانه و هدایت مردم به سوي پیشبرد اهداف انقلابی را موجب شده و همواره به عنوان جايگاه و خاستگاه تشكيل اجتماعات مردمی و راهپیمایی های میلیونی مطرح بوده است .
اما آنچه را كه بايد متذكر شده و به اهميت آن تأكيد داشت اين نكته اساسي و مهم است كه «انقلاب ها، ريشه در نهادها ، تشکل ها و تجمعاتی دارند که باعث جرقه ، تشدید، تحریک و سازماندهی میشوند .انقلاب اسلامی ایران نیز از این قانون عمومی مستثنا نبوده و پیوسته مراکز و پایگاه هایی با کارکردهای مختلف، وظیفه سازماندهی حرکت های مردمی را برعهده داشتند.» مساجد،به عنوان جایگاه و محل تجمع و گردهمایی انسانهای خداجوی و مومنین دیندار و ولایت مدار، همواره، زمینه حضور و فعالیت گسترده و همه جانبه انقلابیون را در صحنه های اجتماعی و سیاسی و حتی نظامی فراهم آورده و به عنوان مکانی مقدس تکیه گاه خیزشها و حرکتهای انقلابی پایان قرن بیستم به شمار آمده است.«درنهادهای مذهبی همچون مساجد ، پیوسته گروه هایی از مسلمانان با تشکیل سازمان های غیر رسمی در جهت تحقق اهداف متعالی اسلام انقلابی،کوشا بودند ودر راستای عینیت بخشیدن به برخی کنشهای اجتماعی پیوسته همچون همکاری، همیاری و دگریاری و نیز طرد و نفی کنشهای اجتماعی گسسته ای چون رقابت و ستیزه تلاش میکردند و همین تلاشها گاهی منجر به شکل گیری و بروز خیزشها و حرکتها و مخالفت هایی برضد رژیمهای حاکم می شد » . مطالعه روند رو به رشد حرکتها و فعالیتهای اسلامی ، مذهبی ، سیاسی و اجتماعی اين نكته را روشن مي كندکه چگونه این مکان الهی، نقش زمینه سازی و توسعه و بسط این جریانات را ایفاء نموده است. بنابر اين ، چنين مي توان بيان نمود كه در بستر تاريخ ، مساجد در شکل گیری و جهت دهی به این جنبش ها و نهضت هاي اسلامي نقش محوري و اساسی داشته و دارند.
«از آنجا که عمده ترین دلیل تجمع مردم در مساجد، امور عبادی مثل نماز بود ، هرگونه عکس العمل رژیم پهلوی در این باره ، بیانگر این مساله میشد که رژیم با اجرای احکام اسلامی مخالف است و همین امر بر افزایش مخالفت با رژیم و پایداری مردم در استمرار قیام برضد آن دامن می زد. بنابراین رژیم، توانایی مقابله با مساجد را نداشت و به این ترتیب مسجد بهترین مکانی شد که سیاست را با دین درآمیخت ، نسبت به هر اقدام ضد مذهبی رژیم ، عکس العمل سیاسی – مذهبی مناسب از خود نشان داد و هسته های مقاومت مردمی را در سراسر کشور ایجاد و بین این هسته ها اطلاعات لازم را مبادله کرد و این کارکرد مسجد ، عمده ترین اثر را در پیروزی انقلاب اسلامی بجاي گذاشت و با انسجام بخشیدن مبارزین و تقویت انگیزه آنان ، از کاهش روحیه انقلابی جلوگیری کرد واین وظیفه را تا زمان پیروزی انقلاب حفظ نمود.»
این نکته مهم را باید یادآوری نمود که در جریان شکل گیری حرکت انقلاب اسلامی ایران، مساجد در محور تبلیغی واطلاع رسانی نیز به عنوان مهمتری و موثرترین پایگاه فعالیتهای انقلابی در تنویر افکار عمومی نسبت به وضع اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی کشور عمل میکردند .
ریشه های جريان ساز مساجد در شكل گيري انقلاب اسلامی:
الف- مسجد بعنوان بيوت الهي ،مکان مقدسی محسوب می شود. سابقه 1400ساله این مکان مقدس ونقش آفريني آن ،درهمه تحولات اجتماعی و دینی،آن را به عنوان پایگاه نشر معارف الهی معرفي نموده وهمين امرسبب شده است، تا اين مكان از حيث تقدس و اهميت ازسايرمكانها، متمايز گردد.
ب- مسجد داراي رویکرد ظلم ستیزی بوده و مكاني براي حمايت و پناهندگي ستمدیدگان و مستضعفان محسوب مي شود، در دراز مدت . مخاطبان آن از سنین پایین و نوجوانی تحت تربیت این نگاه قرار داشته و تا پایان عمر، تحت تأثیر این تفکر قرار دارند.در نتیجه به صورت خودجوش متأثر از روحیه انقلابی خواهند بود و بر همين مبنا در رابطه با یک شخص معتقد و مسجدی، می توان چنين تصور نمود كه تا پایان عمر ساعت هاي بي شماري را تحت تعلیم و تربیت این فرهنگ قرار گیرد. به همین خاطر، اولین حرکتهایی که در جامعه، علیه ظلم و بی عدالتی به وقوع خواهد پیوست قطعاً نیروهای مسجدی در آن نقش فعال و بسزایی خواهند داشت.
ج- بر اساس آموزه های دینی، آنچه که روحانیون به مخاطبين خود در مسجد می آموزند تقویت روحیه تحوّل خواهى و تحوّل گرايى است. جوهره وجودی مسجدیان، حرکت به سمت جلو با هدف ايجاد تحوّل مثبت می باشد، بنابراین رشد و حركت به جلو از خصيصه‏هاى ذاتی آنان است.
د-‌ حضور اقشار و طبقات مختلف اجتماعی در مساجد به ويژه جوانان و نوجوانان سرشار از پتانسيل و انرژى بوده و مساجد بهترين مكاني است كه به دلیل داشتن تنّوع وامکان تعدّد فعاليتهای آن ، می تواند این انرژی و پتانسیل را به فعلیّت در آورد.
ه- مسجدیان به دليل عشق و علاقه فراواني كه براي کسب معنویت و امور اخروي خويش دارند و نيز به دليل عدم وابستگى و نداشتن عُلقه زياد به امور دنيوی و مسائل مادى ، بهترمى‏توانند مفاهیم دينى را درک کنند ؛ به همين سبب بيش از سايرين ،حافظ ارزشها و دستاوردهاى مذهبى و اعتقادى مى‏باشند. همچنان كه اين امر در دوران انقلاب اسلامي، با حضور پرشورآنان،دربرنامه هاي انقلابي مساجد كه خاستگاه قیام وحرکت بود و نيز دردوران پر افتخار دفاع مقدس، به روشنى مشهود بوده است.
ز- مسجد به عنوان يك نهاد دينى واجتماعى كه بسيارى از امورمربوط به اجتماع و تعاون وهمکاری،درآن شكل مى‏گيرد، بستر مناسبى براى ایجاد یک حرکت جمعی و نهضت اصلاحگرایانه می باشد
ح- جایگاه ، شأن و منزلتی که مسجد در میان مسلمانان دارد.بهترین فرصت را فراهم می آورد تا مخاطبان، نسبت به بروندادهای آن در قالبهای مختلف به ویژه در قالب تحول خواهی و انقلابی گری به خاطر همخوانی و هماهنگی با عقاید درونی، پاسخي بسيار سريع و هماهنگ از خود بروز دهند.
ط- مساجد، به عنوان پايگاه مقدس دينى و اجتماعى در برهه هاي مختلف زمان و جغرافياي متنوع مكاني نقش خود را ايفاء نموده است.اما اين حركت نافي آن نيست كه حضور افرادي متدين مي تواند اين نهاد رابيش از پيش پرحرارت و پرشور نگه دارد؛ تا بتواند نقش حقیقی خويش را به فعليّت برساند. آري اين مهم با حضور نیروهای انقلابی و فعال و آینده نگر درمسجد ميسّرمى‏شود.
ی- مساجد در امور مربوط به هنر در ابعاد مختلف فعال بوده و هست. بهره گیری از هنر (که یقیناَ از تأثیرگذاری عمیقی در بین مردم برخوردار می باشد) جهت ایجاد وتقویت روحیه انقلابی در مبارزه با رژیم شاه و نیز مقابله با هجمه فرهنگی غرب با استفاده از قالب های مختلف آن چه دردوران مبارزات قبل از انقلاب و چه در ادامه و استمرار آن، امری بسیار متداول بوده است.به عنوان نمونه،گروه های سرود ، اجرای تئاتر و نمایشنامه ، تعزیه خوانی، سرودن شعر و شعر خوانی ، دکلمه ، بر پایی نمایشگاه های عکس و خط و نقاشی، نشریات دیواری و برگزاری کلاسهای آموزش هنری که در حین این کلاس ها بسیاری از مفاهیم دینی را به شرکت کنندگان انتقال می دادند. اگرچه انجام این امور در ظاهر، نمود هنری داشت ولی در اصل نوعی مبارزه سیاسی با رژیم شاه و نیز مقابله فرهنگی با پدیده شوم تهاجم فرهنگی غرب محسوب مي شد .«در دوران استمرار ( 56 - 43) فعالیتهای هنری در بخشهای مختلف آن و در مساجد، ساری وجاری بود و به مناسبتهای مختلف در جلسات مذهبی و انجمن های دینی ، افرادی با شعر وسرود ، تنور مبارزه را گرم نگه می داشتند و از این طریق، باعث آگاهی بیشتر مردم و تهییج انگیزه های مبارزاتی آنان می شدند . ..در دهه 50 (1357-1350 ) به بعد، فعالیتهای هنری در مساجد بوجود می آید ، تئاتر ، نمایش ، اجرای شعر خوانی و نمایش فیلم ( البته بیشتر به صورت اسلاید ) و در واقع مساجد به عرضه فعالیتها و تولیدات فرهنگی مبادرت مینمایند. »
ک- مساجد نه تنها در هدایت و سازماندهی نیروهای انقلابی، نقش آفرین بوده بلکه در پشتیبانی مادی و معنوی افراد و خانواده هایی كه به نحوی در جریان حرکت اسلامی دچار مشکل شده بودند(یا در بازداشت به سر می بردند و یا مجروح می گشتند و ...) به رفع حوائج ضروری آنها نیز می پرداخت. نه تنها نیروهای انقلابی، بلکه دیگر آسیب دیدگان طبیعی و اجتماعی (سیل،زلزله، و...) را نیز تحت پوشش قرار می داد و از این جهت موجب دلگرمی نیروهای انقلابی و مردم مسلمان می شد.
ل- از دیگر زمینه ها و ریشه های ایجاد تحوّل و حرکت انقلابی در این میان كه از عوامل کلیدی و بسیار مهم محسوب می گردد. وجود روحانیون و عالمانی بود که در سطح مساجد به عناوین مختلف چه به عنوان امام جماعت و چه سخنران و... حضوری بسیار فعال و تأثیر گذار داشتند.نقش این عالمان در آگاه سازی طبقات مختلف مردم به ویژه اهالی مسجد بر کسی پوشیده نیست.این روحانیون با از خود گذشتگی و تحمل فشارهای مختلف از سوی رژیم نظير تعقیب، دستگیری ، زندان، شکنجه و تبعید نهراسیدند و همواره از هر فرصتی براي هدایت و رهنمون کردن مردم به ادامه نهضت و نيز افشای ظلم و فساد شاه، بهره جسته و تنور نهضت و انقلاب را روشن نگه داشتند.« از دیگر فعالیتهای سیاسی علما و روحانیون در مساجد،موضع گیریهای آنان در مقابل مسائل برون مرزی اسلامی بود . از بارزترین آنها ، مقابله با صهیونیست غاصب و توسعه طلبی های آنان بود. در آن زمان که رژیم پهلوی از حامیان رژیم اسرائیل محسوب مي شد بدیهی است که عاملین آن رژیم و ساواک نسبت به این قضیه حساس باشند و با هر روحانی و روشنفکری که به طریقی در مقابل اسرائیل می ایستاد مقابله کنند .»
م- ظرفیت و توان مسجد در ایجاد وفاق و همدلی در محل و نیز قدرت بسیج و ايجاد هماهنگي بین انقلابیون به حدي بوده است كه هيچ پايگاه ديگري در اين رابطه از چنين ظرفيتي برخوردار نيست.این مساجد بودند که از همه اقشار و طبقات اجتماعی بهره گرفته وهمه آنها را در یک صف، چون بنیانی مرصوص در مبارزه علیه رژیم شاه، سازماندهی نمود.
ن – کارکردهای متنوع و متکثر مسجد، این امکان را به همه افرادی که خواهان برپایی عدالت و و ظلم ستیزی هستند می دهد که از این مکان در جهت مبارزه بهره گیرند مساجد در طول تاریخ از دهها کارکرد در زمینه های فرهنگی ، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... برخوردار بوده است.«در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز پس از محور اعتقادی و عبادی ، پررنگ ترین ، فعالترین و بارزترین بخش کارکرد مساجد در محور سیاست بوده است . چه اینکه بسیاری از عملکردهای آن ، اگرچه به طریقی دارای رنگ و ظاهری اعتقادی ، اجتماعی ، تبلیغی و حتی هنری است ، لیکن میتوان چنین اظهار کرد که نمادی ترین نقشها در طول انقلاب اسلامی در قالب و اشکال متعدد آن در جهت مبارزه سیاسی ایفا می شده است»
ق- یکی از عمده ترین و بارزترین فعالیتهای مساجد «در دوران پیروزی انقلاب ، بویژه در ماههای آخر عمر رژیم ، در راستای تعیین و تایید ، شناخت و معرفی افراد متعهد ، مبارز و متدین جهت تصدی امور مختلف و مسئولیتهای دوران انقلاب در اداره ها، کارخانه ها ، وزارتخانه ها و ... بوده است . بدین ترتیب که اشخاص معتمد، ائمه جماعت مساجد و مسجدی ها ، با داشتن ارتباط اجتماعی چهره به چهره و نزدیک با مردم ، بطور غیر رسمی ، بهترین نهاد تعیین شایستگی مکتبی را تشکیل می دادند و از این طریق، شناسایی استعدادها و معرفی افراد واجد شرایط و ذیصلاح جهت مشاغل مختلف اقدام می شد .در واقع ارتباط مستمر و دائم دست اندرکاران مساجد ، بطور خود جوش ،این قابلیت را به آنان داده بود که خبرگان و شایستگان را گلچین کنند .»
ر- نقش مسجد در تشکیل جلسات و« تجمعات مذهبی ، ایجاد تشکّل مخفی زیرزمینی و در واقع، خانه های تیمی مبارزاتی که برای رژیم ، تکان دهنده و مرگ آور و برای مبارزین و مذهبیون انقلابی ، دلگرم کننده بود ، امري بسيار بارز بود . اعضای این گروه های مخفی مبارزاتی از همه اقشار جامعه دینی بودند ، همانند قشر دانشگاهی و تحصیل کرده ، بازاری ، کارمند و در مواقعی، افراد نظامی که در پادگانها بطور موثر عمل می کردند. هرگاه که رژیم ، فشار و کنترل خود را بر مساجد و حتی منازلی که جلسات وتجمعات مذهبی و روضه خوانی های مساله دار در آنها برگزار مي شد را افزایش می داد ، مخالفین و مبارزین، جهت سازماندهی و استمرار فعالیتها و پی گیری جریانات مبارزاتی و تدوین و تکمیل خط مشی برای ضربه زدن به رژیم و عمال آن ، اجبارا" اینگونه جلسات را در مساجد و منازل ، تحت پوشش مهمانی و ... تشکیل می دادند . »
ش- از عمده ترین ابزاز آگاه سازی افراد جامعه ، مخصوصاً قشر جوان، کتاب و کتابخانه می باشد که«در دوران قبل از انقلاب با توجه به موقعیت خاص فرایند اطلاع رسانی و اهمیت آن ، عده ای افراد معتقد ، مسئول و عمدتاً تحصیل کرده و دانشگاهی، این مهم را شناخته و در آگاه سازی اقشار جامعه همت گماشته بودند. در اکثر مساجدی که به نوعي به عنوان پایگاه انقلاب و انقلابیون شناخته شده بودند ، در کنار فعالیتهای سیاسی – اجتماعی ، تاسیس کتابخانه بسیار اهمیت داشت و آنها ازاین مهم سود جسته و جوانان را به مسایل اجتماعی – سیاسی و دینی آگاه میکردند .»
معرفی تعدادی ازمساجد مهم در شکل گیری و هدایت نهضت اصیل انقلاب :
اکنون چنانچه به نقش خطیر و پراهمیت مساجد در این راستا توجه داشته باشیم ، به خوبی در می یابیم که اگر این پایگاه توانمند وجود نداشت، نهضتهای اسلامی ، دینی، اجتماعی و مردمی نیز شکل نمی گرفت، یا اینکه در بدو امر دچار انحراف و تزلزل و نهایتاً منجر به افول می گردید . تا جایی که سکون ، خشونت و هرج ومرج، جايگزين آن می گشت.اگر چه در شکل گیری انقلاب اسلامی غالب مساجد در گستره کشور دخیل بوده اند اما به جهت پرهيز از اطاله این مقال، تنها به ذکر مهمترین مساجد کشور که نقش مهم و اساسي را ایفاء نموده اند به صورت فهرست وار و اجمالي اشاره می شود:
مسجد قبا :
سخنرانی شخصیتهای بزرگ روحانی و دانشگاهی در این مسجد، به ویژه در ایام ماه مبارک رمضان سال 1356 موجب حضور گسترده مردم به ویژه اقشار روشنفکر وجوان کشور گردید که نهایتاً در تسریع پیروزی انقلاب اسلامی بسیار موثر واقع شد . شهید بزرگوار آیت الله دکتر مفتح از گردانندگان اصلی این تجمع سیاسی و مذهبی بودند .
علاوه بر مسجد فوق بايد از مساجدي چون مسجد امير المومنين(ع) به امامت آيت الله موسوي اردبيلي، مسجد رستم به امامت حجت الاسلام شاه آبادي ، مسجد جليلي ،مسجد ارك ، مسجد لرزاده ، مسجد هدايت ، مسجد جاويد ، مسجد بازار ، مسجد صاحب الزمان(ع) ،مسجد همت تجريش ، مسجد امام خميني، مسجد آذربايجاني ها ، مسجد الجواد(ع) ، مهديه ي تهران و....نام برد كه كانون مبارزه عليه رژيم شاه بوده است.
مسجد سيد و مسجد امام علي (ع) اصفهان:
مسجد سيد در اصفهان از مهمترين پايگاههاي انقلاب اسلامي بود كه مسئوليت آن را آيت الله طاهري بر عهده داشت. علاوه بر آن مسجد مصلي و مسجد امام علي (ع) از مراكز اصلي مبارزه ي اين شهر بود. سابقه ي مبارزه در مسجد امام علي (ع) به سال 1352 باز مي گرددكه كلاس ها و بحث ها و سخنراني هاي استاداني چون استاد مطهري و دكتر بهشتي در آن برگزار مي شد.
مسجد پايگاه نوژه همدان:
گروهي از همافران مسلمان و مبارز پايگاه نوژه همدان كه فعاليت خود را از سال 1353 با تأسيس اين مسجد و برقراري نماز جماعت و نماز عيد فطر آغاز كرده بودند ، ازطريق ارتباط با حجت الاسلام رضواني ، در متن انقلاب قرار گرفته و با روحانيون همدان ارتباط يافتند. اين فعاليت ها در قالب پخش اعلاميه ها، سخنراني ها و تجهيز و تسليح مبارزان و تدارك تظاهرات و راهپيمايي ها سازماندهي مي شد.
مسجد جامع كرج:
مسجد جامع كرج يكي از مساجد فعال و پايگاه انقلاب در اين شهر بود.«در قبل از انقلاب در اين مسجد يك گروه سياسي و انقلابي تشكيل شد به نام " المراقبون" كه كارهاي سياسي و فعاليت هاي انقلابي داشتند» از نمونه هاي ديگر فعاليت انقلابي در اين مسجد مي توان به «سخنراني مقام معظم رهبري در اين مسجد در قبل از انقلاب اشاره نمود كه به همين خاطر ايشان به شهرباني وقت جلب شدند و چون حاضر به دادن تعهد كتبي مبني بر عدم بيان مسائل غير ديني نشد از منبر رفتن وي جلوگيري وبه تهران برگردانده شد.»
مسجد هدایت تهران :
مسجد هدایت تهران مرکز فعالیتهای اسلامی و انقلابی در جریان شکل گیری انقلاب اسلامی بوده است . دانشگاهیان و اقشار مختلف مردم به ویژه جوانان دانشجو ، باحضور در جلسات تفسیر قرآن کریم ، مرحوم آیت الله طالقانی ، سهم ارزنده در پیشبرد اهداف انقلابی نهضت اسلامی داشته اند .
مساجد صديق ها و امام حسن (ع) مشهد:
در مشهد اين دو مسجد از مراكز انقلاب محسوب مي شدند. هدايت اين مساجد به عهده حضرت آيت الله خامنه اي و شهيد هاشمي نژاد وآيت الله واعظ طبسي بود.
مسجد جليلي تهران :
مسجد جليلي در آغاز دهه چهل، فعاليت خود را شروع كرد ، امام جماعت اين مسجد،آيت الله مهدوي كني بودكه با توجه به شخصيّت و جايگاه ايشان در نهضت حضرت امام (ره) ، مسجد هم ماهيّت سياسي پيدا كرد. برنامه هاي متعددي براي انجام فعاليت در حوزه ي سياسي ، فرهنگي آن صورت گرفت ؛ از جمله ي آن بهره گيري از وعاظ انقلابي براي سخنراني بود كه شور و پويايي مسجد را تداوم مي بخشيد. يكي از برنامه هاي مسجد حمايت قاطعانه از نهضت امام خميني بود
مسجد امام قم :
یکی دیگر از پایگاههای دینی و فرهنگی،انقلابی که مرکزیت هدایت حرکتهای اسلامی و مردمی را در طول دوران انقلاب اسلامی از آغاز تا پیروزی بر عهده داشت ، مسجد امام قم بوده است . در این مسجد، روحانیون مبارز و برجسته با برپایی منابر و ایراد سخنرانیهای انقلابی در پیشبرد و گسترش انقلاب اسلامی نقش مهمی ایفا نمودند.
مسجدسيدعزیز الله تهران:
این مسجد، واقع در بازار تهران نیز نقش مهمی در پیروزی انقلاب اسلامی داشته است . بازاریان ،کسبه و مردم تهران با حضور در این مسجد و استماع و استفاضه از سخنان واعظ شهیر مرحوم حجت الاسلام محمد تقی فلسفی ، در ارتباط با استیضاح دولت وقت و دفاع و حمایت از حضرت امام خمینی (ره) ، در پیروزی انقلاب اسلامی کمکهای شایانی نمودند .
مسجد لرزاده تهران :
همزمان با ماه مبارک رمضان ، مسجد لرزاده تهران، محل اجتماع بزرگ راهپیمایان و معترضین دستگاه حکومت خودکامه پهلوی در دوران پیش از انقلاب اسلامی گردید . واعظ مشهور این مسجد نقش برجسته ای در ایجاد انگیزه مردمی برای پیشبرد انقلاب اسلامی بر عهده داشت . به همین خاطر، وی از سوی دولت دستگیر شده و روانه زندان گردید . مردمی که برای سخنرانی این واعظ مبارز گرد آمده بودند ، ناگهان با هجوم نیروهای گارد سلطنتی و نظامیان شاه روبرو شده و جمعی از آنان به شهادت رسیدند .
مسجد جامع کرمان :
برگزاری مراسم چهلم شهدای میدان ژاله تهران که در تاریخ 17 شهریور به شهادت رسیدند ، در این مسجد ، باعث شد که بیش از 15 هزار نفر زن و مرد که در صحن و شبستان آن گرد آمده بودند ، مورد هجوم و یورش وحشيانه چماق بدستان رژیم پهلوی قرار گرفته و گروهی از آنان به فیض شهادت نائل آیند.
مسجد "قيزللي مسجد"(معروف به مسجد ميرزا يوسف آقا) تبریز :
اين مسجد ، نقطه آغاز قيام 29 بهمن تبريز بود . كه مراسم چهلم شهدای قم ، توسط مردم غیور تبریز در آن برگزار شد ، حركت انبوهی از مردم به سوی این مسجد، براي بر پايي مراسم، واکنش رژیم منحوط را در برداشت . عناصر پلیس ونیروهای نظامی شاه ، در جریان این حرکت خودجوش، عده ای از مردم مظلوم را به خاک و خون کشیدند .
مسجد روضه محمدیه يا مسجد حظيره یزد :
اين مسجد يكي از كانونهاي مهم انقلاب اسلامي در استان يزد محسوب مي گردد. فعاليت اين مسجد زير نظر حضرت آيت الله صدوقي هدايت مي شد. يكي از مهمترين برنامه هاي انقلابي اين مسجد كه در جريان انقلاب اسلامي به وقوع پيوست برگزاري مراسمي به مناسبت چهلمین روز شهداي تبریز بود كه با حمله نیروهای نظامی شاه مواجه گردید . طی این هجوم وحشیانه تعدادی از مردم انقلابی به شهادت رسیدند اين واقعه يكي از حوادث مهم انقلاب بود كه با اربعين هاي متعدد مقارن شد. چهلم اين شهدا در شهرهاي ديگر نيز پي گيري شد.
مسجد دانشگاه تهران :
دانشجویان مبارز وانقلابی وهمیشه در صحنه پایتخت، هرگز نقش حساس این مسجد را در شکوفایی وگسترش حرکت خودجوش انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی در عصر حکومت ستمشاهی فراموش نمی کنند .
در آستانه پيروري انقلاب اسلامي و به دنبال لغو برنامه بازگشت حضرت امام خمینی (ره) از پاریس به سوی ایران از سوی دولت وقت ، جمعی از علمای برجسته قم به تهران مهاجرت کرده و در مسجد دانشگاه تهران ، همراه جمع کثیری از دانشجویان متحصن شدند . بدین ترتیب، این کانون عبادی به پایگاهی برای اعتراض علیه رژیم، جهت لغو فرمان ممانعت از بازگشت امام خمینی (ره) به وطن خویش ، مبدل گردید .
مساجد آتشی ها و رضاي شيراز:
دو مسجد آتشی ها و رضا ، کانون گروهی از جوانان بودند. امام جماعت مسجد آتشی ها ، حجت الاسلام سید علی محمد دستغیب و امام جماعت مسجد رضا ، برادر ایشان یعنی حجه الاسلام سید علی اصغر دستغیب بود . سنگر مبارزه در شیراز تقریباً در همین دو مسجد قرار داشت .علاوه بر دو مسجد فوق الذكر كه كانون انقلاب در شيراز محسوب مي شد. مساجد دیگري چون مسجد نو ، جمعه ، مداد ، ولیعصر و حبیب نیز سرآمد مساجد دیگر بودند به عنوان نمونه مي توان به «تظاهرات مردم شیراز در روزهای هشتم تیرماه 1357 و دهم شهریور ماه 1357 ، پس از سخنرانی آیت الله سید عبدالحسین دستغیب از مساجد نو و ولی عصر (عج) و ... اشاره نمود که به مقابله با ماموران و درگیری و پرتاب نارنجک و ... ختم گردید..
علاوه بر مساجد فوق که نام بردیم ، تقریباً همه مساجد سراسرکشور به کانون مبارزه علیه حکومت خودکامه پهلوی مبدل گردید . پخش صدای الله اکبر از بلند گوهای مساجد که به دنبال آن مردم با حضور در پشت بامهای خانه های خویش ، از این حرکت، استقبال باشکوهی نمودند ، از فعالیتهای بسیار موثر مساجد در رساندن فریاد اعتراض مردم به گوش جهانیان بوده است .
در پایان، بیان این نکته ضروری به نظر می رسد که پیوند انقلاب و مذهب در انقلاب اسلامی ایران ، ضامن تداوم آن در قرنهای آینده و اشاعه آن به اقصی نقاط جهان است . بی توجهی و سطحی نگری به فعالیتهای مسجد ، دوری جوانان از این مرکز مهم اسلامی ، و نگرش تک بعدی به فعالیتهای مسجد ( انحصار آن به امور عبادی ) و .... ازراههای به انزوا کشاندن مساجد و در نهایت، دوری نسلهای آتی از مذهب است » به همین جهت بایسته است با رویکردی نوین به مسجد و احیاء کارکردهای متنوع آن با توجه به مقتضیات زمان و مکان و بهره گیری خردمندانه از آموزه های دینی، با استفاده ازفرمایشات و رهنمود های بنیانگذارفقید انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) ، و منویات مقام معظم رهبری که بیانات ارزشمندی در خصوص مسجد داشته اند و بحث " پیوست مسجد " را در زمان طراحی و برنامه ریزی در تمام زمینه ها از سوی مسئولان سیاستگذاری و اجرایی کشور خواستار شده اند بیش از پیش در جهت ترویج فرهنگ مسجد در جامعه اسلامی کوشا و پر تلاش باشیم.

پي نوشت:
1- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب ،ص 83 ..
2- همان منبع، ص 7.
3- ولایتی علی اکبرو... ، تاریخ معاصر ایران ، وزارت آموزش وپرورش ص28.
4- همان منبع، ص29.
5- همان منبع،ص 30.
6- همان منبع، ص 44 .
7- دوانی علی ، نهضت روحانیون ایران ، ج2، ص 161.
8- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب ص135 .
9- ميزباني مهناز و...،نقش مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص39.
10- روحانی حمید ، بررسی نهضت امام خمینی ، ج1 ،ص223.
11- کوثر ج 1 ص 50تا 52.
12- روحانی حمید ، نهضت امام خمینی ، ج1، ص 387 .
13- همان منبع، ج2-صص 84-87.
14- میزبانی مهناز و... ، نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی ،مرکز اسناد انقلاب اسلامی ،ص 41.
15- همان منبع، ص 42.
16- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب ص 160.
17- روحانی حمید ، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی ، ج1، ص 572 .
شريعتي به روايت اسناد ساواك، ج1 ، سال 1378. ص 224. 18-
شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب ص105. 19-
20- ولایتی علی اکبر ، تاریخ معاصر ایران ، وزارت آموزش وپرورش (سال سوم آموزش متوسطه) ص150.
21- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب ص 106.
22- صحيفه نور ، ج2 ، ص 79
ميزباني مهناز و...،نقش مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص 28 23-
24- آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلا ، شماره 178 ، صص 44 و45.
25- ميزباني مهناز و...،نق مساجد و دانشگاهها در پيروزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص33.
همان منبع ص 65. - 26
27- کدی نيكي ، ریشه های انقلاب اسلامی(ترجمه عبدالرحيم گواهي) ، ص 357.
28- ميزباني مهناز و...،نق مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص 42.
29- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب اسلامي ، ص 7.
30- همان منبع، ص 10.
31- همان منبع، ص 33.
32- همان منبع، صص139و141.
33- همان منبع، ص 94.
34- همان منبع، ، ص 85.
35- همان منبع، ص 89.
36- همان منبع، ص 113.
37- همان منبع، ص 133.
38- ميزباني مهناز و...،نق مساجد و دانشگاهها در پيروزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص46.
39- همان منبع، ص64.
40- همان منبع، ص 47 .
41- شريف پور رضا ، مسجد و انقلاب اسلامي، صص 114و135.
42- ميزباني مهناز و...،نقش مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص47.
43- قدسي نژاد پروين ،مسجد جليلي ن،مركز اسناد انقلاب اسلامي ص 15.
44- رحيم نيكبخت ،قيام 29 بهمن تبريز ،فصلنامه 15 خرداد ،مركز اسناد انقلاب اسلامي ، سال ششم ش 28 ، ص176.
45- ميزباني مهناز و...،نقش مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، صص47 و60.
46- ميزباني مهناز و...،نقش مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص56.
47- ميزباني مهناز و...،نق مساجد و دانشگاهها در پيوزي انقلاب اسلامي، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، ص65.