کاظم باز افکن
کارشنا س ارشد فلسفه غرب

bazafkan@pajohe.ir

ضرورت اتحاد ميان مسلمانان و فِرَق مختلف در دنياي پُر تنش و تکثر اديان مختلف نه يک مصلحت، که يک‌ معرفت است و وظيفه‌ي انديشمندان و نخبگان يک ‌جامعه است که جهت استقرار آن بيش‌ازپيش تلاش کنند. پذيرش اصل اختلاف و اين که ديگران نيزحق دارند انديشه و عقيده‌اي‌ متفاوت از ما داشته باشند يک اصل معقول و پذيرفته شده است و كمتركسي است كه حاضر باشد به سادگي از اعتقاداتش دست برداشته و در يك فضاي احساسي و به دور از عقلانيت به دامن اديان ديگر افتد.
با نگرش حصرگرايانه به اديان و فرق مختلف از حق بودن خود و باطل بودن ديگران سخن مي‌گويند و ايمان آورندگان به هر ديني پيوسته درباره اديان و فِرَق ديگر سوال هاي متعددی را طرح مي کنند. پرسش‌هايي درباره حق يا باطل بودن اديان و مذاهب ديگر، چگونگی رستگاری و نجات پيروان آن‌ها بيش از پيش گشته، اين پرسش‌ها به شکل جدی‌تري جلوه‌گري مي‌کنند.
پيروان هر ديني معمولاً معتقدند که کليد راه نجات، رستگاری، سعادت يا هر چيز ديگری که جزء غايت و هدف دين است تنها نزد آنان مي باشد و اين سعادت تنها از طریق دين آنها به دست مي‌‌آيد. اديان و فرق ديگر حتی اگر واجد برخی حقايق و تعاليم ارزشمند تربيتي و معرفتي باشند، نمي توانند انسان را رستگار کنند و در يک جمله همه راه به بيراهه مي برند. زيرا کسی که دين حق را نشناخته، حقيقت غايي را مشاهده نکرده و صفات و اسمای حق‌تعالی را به درستی تميز نداده است، هرگز نمي‌تواند به رستگاری واقعی دست يابد و اين حقيقت تنها نزد يک دين است و آن دين همانی است که ما به آن باور داريم نه ديني که ديگران بدان معتقدند.
اين ديدگاه که اندکی سقيم مي نمايد اين پرسش را به‌ ذهن متبادر مي‌سازد که پس تکليف کساني که درجستجوي حقيقت برآمده‌اند و ازسر قصور نه تقصير به آن دست نيافته اند چيست؟ آيا خدا نبايد راهي براي نجات اين گونه انسان ها باقي بگذارد؟ و در اين صورت آيا ميان انسان ها ي تلاش گري که تنها به دليل جبر زماني و مکاني در تولد در گوشه اي دورافتاده از جهان و يا خانواده‌اي متدين به دين ومذهب خاص، دين حق را شناخته است، تفاوتي وجود ندارد؟
در پاره‌اي موارد شايد شخص اول نيز تلاش بيش‌تري کرده باشد اما به دليل بخت بد نتوانسته است دين ومذهب حق را آن‌طور که هست بشناسد. آيا اين انسان تنها به دليل نيافتن حقيقت (نه نخواستن) بايد از سعادت هميشگي محروم ماند؟ روح حق محور و عدالت طلب انساني بر اساس باور به صفت حکمت و عدالت خداوندي نمي‌تواند هرگز چنين چيزي را بپذيرد و سرمست از نجات خود به خلود انسان‌هاي ديگر در عذاب الهي فتوا دهد. پس با توجه به بحث جاهل قاصر و مقصر در متون ديني چاره‌اي از اين که سعادت دين‌داران مذاهب و فِرَق ديگر را بپذيريم و براي آنان نيز بهره‌اي از نجات قائل باشيم. چنان که در عرفان اسلامي نيز مي گويند:
«الطرق الي‌الله بعدد انفاس الخلائق»
«راه‌هاي رسيدن به خدا به اندازه‌ي تعداد انسان‌هاست.»
هندوها نيز در کتاب بهگود گيتا مي‌خوانند: «انسان ها از هر راهي که به سوي من آيند ، پذيراي آنها هستم ، انسانها در همه جا... به راه من مي‌روند»1
اگر اندکي حق نه براي اديان بلکه براي دينداران قائل باشيم که آنان برحسب جبر محيط جغرافيا، فرهنگ، زبان، شرايط تاريخي، آداب و رسوم، دين و مذهب خاصي را براي خود اختيار کنند (که ما نيز از آن مستثني نيستيم) ديگر مجالي براي مبارزه با يکديگر باقي نمي ماند بلکه پذيرش اصل اختلاف بهترين گزينه است.
با وجود اختلاف فراواني که اديان از جهت کلامي‌ـ فلسفي با يکديگر داشته و دارند، از منظر ديگر خود دين‌داران نيز در قالب فرق مختلف در مخاصمه و مجادله کامل با هم بوده و در طول تاريخ منازعات خونيني را پشت سر گذاشته‌اند که متأسفانه بايد گفت اين منازعات هيچ حاصلي جز تفرقه و تشتت براي آن‌ها نداشته است. يکي از اين نمونه‌ها اختلاف ديرينه ميان شيعه و سني است که همواره بر سر موضوع خلافت بعد از پيامبر(ص) بر هم تاخته‌اند و از زدن چوب تکفير و الحاد بر يک‌ديگر هيچ‌گاه دريغ نکرده‌اند.
بحث درباره‌ي داستان جنجالي و پُرماجراي امامت و اين‌كه چه كسي مي‌بايست به امامت مي‌رسيد، بحثي است که همواره دست‌مايه‌ي اختلاف شيعه و سني بوده و هيچ‌گاه از جهت عملي راه به جايي نبرده است. يعني نه شيعه‌ها سني شده‌اند و نه سني‌ها شيعه شده‌اند جز آن‌که بر اساس اين‌گونه بحث‌ها شکاف ميان ايشان روز به روز عميق‌تر شده است و امت اسلام متفرق‌تر.
واقعاً جاي اين سئوال باقي است که چرا نخبگان علمي و ديني يک جامعه هنگامي که از طرح يک موضوع در طول ساليان متمادي نتيجه مثبتي نمي‌گيرند باز هم بر طرح مجدد آن پاي مي فشرند و تلاش در جهت تحميل عقيده خود به ديگران دارند و يا نه تحميل، بلکه طرح مسائلي که جز آتش اختلاف و عداوت را برافروخته‌تر سازد، حاصل ديگري ندارد. بايد پذيرفت که عقيده هر شخصي (خواه درست يا غلط) براي خود آن شخص محترم است و کسي حق توهين به آن را ه ندارد. چنان‌که مانيز اين حق‌را به‌کسي نمي‌دهيم تا به ‌اعتقاداتمان توهين کند. قرآن‌کريم مي‌فرمايد:
«قل ياايهاالکافرون مااعبدماتعبدون ولاانتم عابدون مااعبد ولاانا عابد ماعبد تم ولا انتم عابدون مااعبد لکم دينکم ولي‌دين.»2
«بگو اي کافران من آن را که شما مي‌پرستيد هرگز نمي‌پرستم و شما هم آن خداي يکتايي که من پرستش مي‌کنم، پرستش نمي‌کنيد. نه من خدايان باطل شما را عبادت مي‌‌‌کنم و نه شما خداي مرا عبادت خواهيد کرد. پس دين شما براي خودتان و دين من براي خودم.»
بايد بپذيريم همان گونه که انسان ها تنوع شخصيتي دارند، تنوع اعتقادي نيز دارند. از اين رو تلاش جهت يک پارچه کردن همه انسان ها در همه جهان تلاش عقيمي است. آيا به راستي ما مي‌توانيم همه‌ي مردم جهان را شيعه کنيم يا از آنان بخواهيم که شيعه شوند؟ آيا ما چنين مأموريت يا تکليفي داريم که از همه بخواهيم هم چون ما بينديشند و باورهاي ما را داشته باشند؟ چه کسي مي تواند از همه بخواهد که مسيحي ، يهودي و يا زرتشتي شوند؟.چنين انتظاري در واقع نه ممكن است و نه معقول.
اگر چه شيعه شدن يا مسلمان شدن همه انسان ها يک ايده‌آل است و اميدواريم يک روزي چنين شود اما و اقعيت اين است که يک چنين ايده‌آلي دست‌نيافتني است. زيرا ما نمي‌دانيم که وقايع با دل و فکر انسان‌ها چه مي کند و چه تأثيري بر آن‌ها مي‌گذارد فقط مي‌دانيم که انسان‌ها تابع محيط جغرافياي زندگي خود هستند. از فر هنگ، زبان و تاريخشان تأثير مي‌پذيرند. مشکل از زماني شروع مي‌شود که ما از ديگران مي خواهيم چنين نباشند در حالي که خود ما چنينيم!
پس اگر چه ما نمي توانيم همه انسان‌ها را از جهت اعتقادي وحدت بخشيم، اما مي توانيم در موضوعات مشترک فراواني با هم سخن بگوييم (کاري که تا به حال کمتر صورت گرفته است) و از اين جهت خودرا به ديگران نزديک و ديگران را به خود نزديک‌تر سازيم. اگر عينک ديد خودرا عوض کنيم و به جاي ديدن افتراقات به اشتراکات بينديشيم آن گاه خواهيم ديد که هم در ترويج و توسعه عقايد ديني خود موفق تر ازپيش بوده ايم وهم جامعه اي بدور از تنش و برخورد هاي خونين ايدئولوژيک داشته ايم (چيزي که امروزه جامعه جهاني از آن رنج مي برد و روزانه دهها و بلکه صدها نفر در اثر اينگونه نزاع ها جان خود را از دست مي دهند.) بديهي است که در يک بستر سالم بهتر مي توان به تبليغ و نشر عقايد ديني خود پرداخت تا آنکه هر روز به بهانه اي فرقه هاي مختلف مذهبي گريبان يکديگر را گرفته و بر سروروي هم زنند. پس وظيفه عالمان ديني و مصلحان اجتماعي است که به طور جدي در اين خصوص آستين همت بالا زده و در جهت ايجاد و تحکيم وحدت ميان فرق مختلف مذهبي به ويژه شيعه و سني در جهان گام هاي اساسي بر دارند. بدون ترديد اولين منادي وحدت قرآن کريم است که مي فرمايد:
«قل يا ايها الکتاب تعالوا الي کلمه سواء بيننا وبينکم الا نعبد الا الله ولا نشرک به شيئاولا يتخذ بعضنا بعضا ارباباً من دون الله فان تولوا فقولوا اشهد وا بانا مسلمون.»3
«بگو اي اهل کتاب بياييد از آن کلمه اي که ميان ما و شما يکسان است پيروي کنيم . به جزخداي يکتا هيچ کس را نپرستيم و چيزي را با او شريک قرار ندهيم و برخي ، برخي ديگر را به جاي خدا به ربوبيّت بر نگزينيم. پس اگر آن ها از حق روي گرداندند، بگوييد شما گواه باشيد که ما تسليم فرمان خداونديم.»
در جاي ديگر قرآن کريم مي فرمايد:
«ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحکم.»4
«با يکديگر نزاع نکنيد که سست و از هم پاشيده مي گرديد.»

راه‌کارهاي عملي وحدت:
1- اولويت‌بندي نيازهاي اساسي جامعه:
يک جامعه نياز هاي فکري‌- اعتقادي فراوان دارد که وظيفه پاسخ گويي به آن‌ها را عالمان ديني و روشن‌فكران متعهد بر عهده دارند. اين نيازها برخی ثابت و برخی متغيرند. يعني در هر دوره‌اي يک سلسله ضرورت‌ها بيش از سايرين خودنمايي مي‌کنند که بايد بادقت ويژه و حس مسئوليت‌پذيري آن‌ها را شناخت و درصدد رفع آن‌ها برآمد.
مرحوم آيت‌الله بروجردي از آغاز مرجعيت خود به‌‌ مسئله وحدت ميان فرق اسلامي توجه خاصي داشته ومعتقد بودند سامان دادن به‌اين موضوع ازوظايف ديني هرعالم شيعه وسني است. ايشان طرح اين مسئله که؛ «چه کسي لايق خلافت بود و در اين امر کدام يک برحق بودند و کدام يک بر باطل» را براي جامعه اسلامی امروزی بحثي بي‌فايده دانسته و خطاب به‌ عالمان شيعه مي‌گويد:
«مسئله‌ي خلافت، امروز مورد نياز مسلمانان نيست که با هم دعوا کنيم. هر که بود امروز چه نتيجه‌اي به حال مسلمانان دارد؟ آنچه امروز به حال مسلمان مفيد است اين است که بدانند احکام را بايد از چه ماخذی اخذ بکنند».5
به عبارت ديگر در يک تقسيم‌بندي ، برخي از اين نيازها فقهي، برخي تاريخي، برخي فلسفي-کلامي، برخي سياسي و برخي حقوقي‌اند که بايد به فراخور حال و نياز مخاطب به آن‌ها پاسخ داد. بنابراين محدود ساختن همه توان فکري جامعه به يک قسم از اين نيازها به معناي معطل گذاشتن ديگر نيازها ست و اين مي تواند بسيار خطرآفرين باشد. اجتماع به منزله يک انسان که همه اميال و خواسته‌هاي آن بايد به درستي برآورده شود. بي‌توجهي به برخي و توجه بيش از حد به برخي ديگر مي تواند ميزان آسيب‌پذيري آن فرد و يا اجتماع را بالا ببرد.

2- گفتگو:
يکي از مهمترين راه‌کارها جهت هم‌گرايي مسلمانان گفتمان علمي ميان آن‌ها است. بدين معنا که نظريه‌پردازان و عالمان ديني فرق مختلف با طرح مباحث علمي و آشنايي با ديدگاه‌ها و مباني يکديگر مي توانند گام‌هاي مفيد و مؤثري جهت نزديکي هر چه بيش‌تر به هم بردارند.
عدم آشنايي کامل فرق از اصول و مبانی اعتقادی يکديگر موجب شده است که مسلمانان برداشت‌هاي نادرستي از هم داشته ونسبت به يک‌ديگر بدبين باشند و در مواردي حکم تکفير و يا تفسيق يك‌ديگر را صادر کنند و زمينه‌هاي برخورد فيزيکي مسلمانان را فراهم آورند. به تحقيق مي‌توان گفت بيشتر تعصبات قومي و مذهبي ريشه در عدم شناخت از مباني فرق دارد. قرآن کريم به مسلمانان دستور اکيد مي‌دهد که با «جدال احسن» وگفتگوي مسالمت‌آميز با اهل کتاب گفتگو کنند و روابط خود را بر اساس اصول مشترک قرار دهند:
«ولا تجادلوا اهل‌الکتاب الا بالتي هي احسن الا الذين ظلموا منهم وقولوا آمنا بالذي انزل الينا وانزل اليکم والهنا والهکم واحد ونحن له مسلمون».6
«و با اهل کتاب جز به شيوه‌اي که نيکوتر است مجادله نکنيد مگر کسانی از آن‌ها که مرتکب ستم شده‌اند و بگوييد: به آن‌چه بر ما و(به آن‌چه) بر شما نازل شده ايمان آورده‌ايم و خدای شما يکي است و ما همه‌ فرمان برداريم.»
عدم آشنايي مذاهب و فرق از عقايد يکديگر سبب مي‌شود دشمنان داخلي و خارجی و آن‌ها که از تفرقه ميان فرق اسلامي سود مي برند موارد اختلاف برانگيز را پُر رنگ‌تر کرده و مواردي را که موجب اتحاد بين مسلمانان مي‌شود ناديده گيرند.

3- محبت و خيرخواهي نسبت به يك‌ديگر:
امام علي(ع) نسبت به همه مردم از موضع محبت و دوستي رفتار مي کرد. در نهج‌البلاغه خطاب به عثمان مي فرمايد:
«آن‌چنان براي تو خيرخواهي کردم که مورد اتهام قرار گرفته‌ام».7
هم‌چنين در تاريخ آمده است که خليفه‌ي دوم (عمر) يک‌بار در جنگ با ايران و بارديگر درجنگ با روم قصد رفتن به‌ معرکه‌‌ي جنگ را داشت که امام علي(ع) اورا از تصميمش بازداشت و فرمود:
«تو قطب هستي و اگر بروي اوضاع دگرگون مي‌شود، تو بايد بماني».8
اگر مسلمانان نسبت به يک‌ديگر محبت داشته و در غم و شادي هم تشريک‌مساعي کنند، مي‌توانند گام بلندي در راستاي وحدت جهاني بردارند.

4- عدم توهين و جسارت به اعتقادات يك‌ديگر:
از مسئوليت‌هاي علماي شيعه و سني جهت وحدت ميان مسلمانان آن است که صراحتاً بر حرمت هر گونه امانت يا تجاوز به جان، مال، ناموس و يا تکفير هر يک از فِرَق اسلامي تأکيد ورزيده و اين گونه اقدامات را به منزله‌ي هتك حرمت به تمام مسلمانان به شمار آورند.
قرآن کريم در حرمت توهين به اعتقادات يکديگر و نهي از آن مي‌فرمايد:
«ولا تسبوا الذين يدعون من دون‌الله فيسبواالله عدواً بغير علم کذالک زينا لکل امه عملهم».9
«هرگز به بت‌پرستاني که غير خدا را مي خوانند اهانت نکنيد، زيرا آنان نيز به خداي شما اهانت مي کنند از روي جهل. اين چنين ما براي هر اُمتي عملشان را زينت داده‌ايم.»
در جنگ صفين حجربن عُدي و عمربن حمق‌خزاعي بيرون آمدند و به اظهار تنفر و لعنت بر شاميان پرداختند. امام علي(ع) به ايشان پيام فرستاد: «از آن چه در باره‌ي شما گزارش مي‌دهند دست بکشيد و نزد من آييد.» چون آن دو آمدند، گفتند: يا علي! «مگر حق با ما نيست؟» فرمود: «بله!» گفتند: «مگر آن‌ها باطل نيستند؟» فرمود: «بله!» گفتند: «پس از چه رو ما را از دشنام‌گويي به آنان باز داشتي؟» امام علي(ع) فرمود:
«کرهت لکم ان تکونوا لعانين شتامين.»10
«روا ندانستم بر شما که نفرين‌گو و دشنام‌گو باشيد.»
در حديث ديگري آمده است که شخصي به امام صادق(ع) عرض کرد:
«ما در مسجد فردي را ديديم که آشکارا به دشمنان شما دشنام مي داد وآن ها را لعنت مي کرد.»
امام فرمود:
«خدا آن دشنام‌گو را لعنت کند زيرا او ما را در معرض فحش و دشنام مخالفينمان قرار مي‌دهد.»
ضرب‌المثل معروفي مي گويد:
«کسي که در خانه‌ي شيشه‌اي نشسته است، هرگز به خانه‌ي ديگران سنگ‌پراني نمي‌کند.»
يعني وقتي شما کاري را در جامعه پيش مي‌گيريد در واقع به نوعي آن را تبليغ مي کنيد و اجازه مي‌دهيد که ديگران هم بتوانند آن کارا انجام بدهند.پس اگر انجام آن عمل را از سوي ديگران مي پسندي ،به آن مبادرت کن در غير اين صورت عملي غير اخلاقي مرتکب شده‌اي. امام علي‌(ع) خطاب به فرزندش امام حسن(ع) مي‌فرمايد:
«يابني اجعل نفسک ميزانا في ما بينک وبين غيرک .فاحبب لغيرک ما تحب لنفسک واکره له ماتکره لها»11
اي پسرم، خود را مقياس قضاوت بين خود و ديگران قرار ده. آن‌چه را براي خود دوست مي‌داري براي ديگران نيز دو.ست بدار و آن‌چه را براي خود دوست نمي‌داري براي ديگران نيز دوست مدار.»

من شنيدم ز پير دانشمند تو هم از من ياددار اين پند
آن چه بر نفس خويش مپسندي نيز بر نفس ديگري مپسند12
اسلام هرگز ازپيروان خود نخواسته است که باکوچک کردن، توهين كردن و تحقير ديگران به بزرگي و عظمت برسند. وظيفه‌ي مسلمانان است که ويژگي‌هاي مثبت اعتقادات خود را به ‌جاي توهين به مقدسات ساير اديان ومذاهب ذکر کنند. چنان که وقتي پيامبر اکرم(ص) مبعوث شدند به جاي توهين به‌ مقدسات ديگران فرمودند: «قولوا لا اله الّا الله تفلحوا» زيرا با توهين و ناسزاگويي نمي‌توان کسي‌را ازراهي بازداشت، بلکه اين‌کار برعکس، تعصب‌آميخته باخشونت را به‌بارمي‌آورد.
هم چنين در روايتي امام صادق(ع) از پيامبر(ص) نقل مي کند که فرمود:
«ولا تسبوا اهل الشرک »
«مشرکان را فحش و ناسزا نگوييد.»

5- دورانديشي:
مسلمانان همواره در چنبره‌ي درگيري‌هاي فرقه‌اي و اختلافات داخلي محصور بوده و افق ديد خود را از مذهب، فرقه، قبيله يا حداکثر کشور خويش فراتر نبرده و افق دورتر را نديده‌اند تا بتوانند از مواهب اتحاد و هم‌دلي مسلمانان بهره گيرند وخود را با اين نيروي عظيم و توانايي بالايي که دارند تقويت کنند. همواره جدي‌ترين دشمن خود را اهل سنت و اهل سنت نيز بزرگ‌ترين دشمن خود را شيعه‌ها دانسته و هميشه در صدد ضربه زدن و توهين و جسارت به مقدسات يکديگر بوده اند، غافل از آن که دشمنان ديني آن‌ها هم‌چون يهود و صهيونيسم از اين فرصت ايجاد شده نهايت بهره را برده و با تضعيف هر دو مذهب هر روز سلطه خويش را بر جهان اسلام و مسلمانان بيش‌تر و بيش‌تر کرده است.
اگر روزي ملت‌هاي مسلمان دنيا با هم متحد شوند و به دور از اختلافات دست اتحاد و برادري به يک‌ديگر دهند، مي‌توانند هر سدي را از جلوي راه خود بردارند و در برابر قدرت‌هاي کوچک و بزرگ از منافع مشترک ملل مسلمان دفاع کنند و حق سلطه‌گري بر خود را به هيچ کشوري ندهند.

6- توزيع عادلانه‌ي ارزش‌ها:
امام علي(ع) در فرمانش به مالک‌اشتر درباره‌ي رعايت حال مردم مصر مي فرمايد:
«و مهر باني بر خلق را براي دل خود پوششي گردان و دوستي ورزيدن با آنان را، مهرباني کردن با همگان و هم‌چون جانور شکاري مباش که خوردنشان را غنيمت شماري زيرا خلق دو دسته اند: دسته‌اي که برادر ديني تواند و دسته‌اي ديگر که در آفرينش با تو يکسانند.»13
در يک جامعه سالم (ديني) همه‌ي انسان‌ها اعم از شيعه و سني از حقوق شهروندي يک‌سان برخوردارند و منابع ثروتي و قدرتي بايد عادلانه ميان آن‌ها توزيع شود تا هر کسي بتواند به آن‌چه لايق و شايسته آن است نايل گردد.
حقوق شهروندي بيش از هر چيز راجع به حقوقي است که هر فرد به عنوان تابع يک دولت از آن برخوردار است. مصاديق حقوق شهروندي بسيار زياد است و از حق برخورداري از مسکن، آموزش و بهداشت مناسب شروع شده و تا حقوقي از قبيل حق دادرسي عادلانه ادامه مي يابد.
وقتي در يک جامعه شيعي يا سني گروه اقليت مي بيند که از حقوقي برابر و عادلانه با اکثريت برخوردار است و حاکميت، سياست عدالت محور خودرا به طور يک‌سان براي همه گسترده است، اين امر پيوند قلبي گروه‌هاي اقليت و اکثريت را مستحکم‌تر کرده و آن‌ها را بيش از هر چيز به يک‌ديگر نزديک مي‌سازد. چنان‌که امام علي(ع) در نامه‌اش به مالک‌اشتر او را ملزم به رعايت حقوق کامل انسان‌ها (با صرف نظر از اعتقاداتشان) کرده بود.

7- پيدايش خرافات و دل‌بستگي‌هاي بي‌پايه:
يکي از عوامل ايجاد وحدت، پيرايش خرافات و دل‌بستگي‌هاي بي‌پايه و اساس از ساحت مقدس مذهب است. خرافه‌زدايي نقش بسيار مهمي در سلامت مذهب و بالا بردن ظرفيت تعامل آن دارد. تعصب روي مظاهر غلط که جزء دين نيستند و از اوهام، خواب و آداب و رسوم محلي سرچشمه گرفته‌اند با جريحه‌دار کردن چهره‌ي دين و دين‌داران، راه را بر هرگونه اتحاد بسته اند.
يکي از اين راه‌ها اعلام برائت شيعه از غلات و برائت اهل سنت از نواصب و دشمنان اهل‌بيت(ع) است که توهين به ائمه‌ي شيعه را عبادت مي دانند. در شيعه برخي از گروه‌هاي غلات مانند: کامليه، غرابيه، منصوريه، خطابيه و ذميه در خصوص ائمه‌ي شيعه به ويژه امام علي(ع) دچار غلو و افراط شده و برخي مانند غرابيه او را تا مرز پيامبري (به جاي پيامبر اکرم(ص)) و خدايي بالا برده اند و برائت شيعه و سني از اين گروه‌هاي افراطي مي تواند در زدودن گرد خرافات و نسبت‌هاي ناروا به دين و در نتيجه نزديکي پيروان اين دو مذهب به هم مؤثر است.

8- صدور فتاواي هم‌گرايي:
بي‌ترديد صدور فتواي مراجع شيعه و سني نقش بنياديني در جهت وحدت اسلامي دارد. همان‌گونه که تابه‌حال نقش مهمي درايجاد اختلاف ميان‌آن‌ها داشته است. اگرمراجع شيعي و سني فتاواي وحدت‌بخشي مانند جواز شرکت مسلمانان در مراسم عبادي يکديگر، بي‌اشکال بودن عمل به فقه هم (در برخي موارد) صادرکنند، زمينه‌ي مساعدي جهت هم‌سويي مسلمانان فراهم مي‌شود.
در زمان جمال عبدالناصر، شيخ محمود شلتوت (مفتي و رئيس دانشگاه الازهر مصر) يکي ازکساني است که درفتواي معروف خود فقه شيعه و مذهب جعفري را به عنوان يک مذهب رسمي و فقهي تائيد کرد وگام مؤثري در جهت نزديکي اهل سنت به شيعه برداشت. متن فتواي شيخ محمود چنين است:
1) اسلام بر هيچ يک از پيروان خود واجب نکرده که (در احکام عملي) از مذهب معيني پيروي کنند. ما مي‌‌گوييم هر مسلماني حق دارد در ابتدا از هرمذهبي که طبق مدارک صحيح نقل شده و احکام آن را درکتب مخصوص تدوين کرده‌اند، پيروي کند. هم‌چنان‌که کساني که ازيکي ازمذاهب (هر مذهبي که باشد)پيروي‌کردند،مي‌توانند به‌مذهب ديگري‌عدول کنندوهيچ‌گونه مانعي دراين قسمت نيست.
2) مذهب جعفري مشهور به مذهب شيعه‌ي اماميه‌ي اثني‌عشري از جمله مذاهبي است که مانند مذاهب اهل‌سنت شرعاً مي‌توان از آن تقليد کرد.
بنابراين شايسته است که تمام مسلمانان اين حقيقت را دريابند و از تعصب ورزيدن به مذاهب خاص خودداري کنند. چه اين‌که دين خدا و آيين او تابع مذهب خاص و منحصر به مذهب معيني نيست. همه (پيشوايان مذاهب) مجتهدند و نزد خداوند متعال مقبولند و براي افرادي که اهل نظر و اجتهاد نيستند جايز است از آن‌ها تقليد کرده و به آن‌چه که در فقه خود مقرر داشته‌اند عمل نمايند و در اين باب فرقي بين عبادات و معاملات نيست.14
اکنون وظيفه‌ي مراجع شيعه است که در عملي متقابل با صدور فتاواي دليرانه و وحدت‌بخش، در نزديکي بيش از يک ميليارد مسلمان به يک‌ديگر گام بردارند و باور قلبي خود را به ايجاد وحدت ، در عمل ثابت کنند.

9- تدوين آثار مشترك و برگزاري همايش‌هاي علمي:
تدوين آثار مشترک در قالب کتاب، مجله، روزنامه ونیز برگزاری جلسات و نشست‌های علمی و تبادل آراء میان علمای مذاهب شيعه وسنی يکی دیگر از راه‌هاست. در اين آثار، لازم است به عوامل وحدت‌بخش و يا اختلاف‌برانگيز پرداخته شود و راه‌های تقويت‌كننده و يا تضعيف‌كننده‌ي وحدت به طور مبنايی بررسی گردد.
تدوين فقه مقارن و عقايد تطبيقی نيز می‌توانند از محورهای مهم آثار علمی مشترک باشند. چنان‌که کتاب‌هايی مانند؛ «الفصول المهمه» تأليف علامه شرف‌الدين و نيز انتشار مجله‌ای نظير؛ «رساله التقريب» نقش بنيادينی در زمينه‌سازی وحدت ميان شيعه و سنی داشته‌اند. از سوی ديگر با تدوين فيلم‌ها، سريال‌ها، نمايش‌نامه‌های تلويزيونی، راديويی، سينمايی و تئاتر می‌توان در جهت ايجاد وحدت اسلامی زمينه‌سازی کرد و اين قبيل آثار را جهت بهره‌گيری و آشنايی هر چه بيش‌تر مسلمانان به زبان‌های زنده‌ي دنيا ترجمه نمود.

10- توجه به نقاط مشترک و دشمن مشترک:
يکی از عوامل بسيار مهمی که در جهان معاصر می تواند موجب وحدت بين دو گروه شيعه و سنی شود، توجه به نقاط مشترک يک‌ديگر است. به يقين مسائل مورد اتفاق ميان اين دو مذهب بسيار فراوان‌تر از موارد اختلافی است اما متأسفانه غالباً مسائل مورد اختلاف مورد توجه قرار گرفته و اعتقادات مشترک به كلي ناديده انگاشته شده‌اند.
توحيد، نبوت، معاد (اصول دين) و از سوی ديگر نماز، روزه، خمس، زکات، حج، جهاد، امربه‌معروف و نهی از منکر (فروع دين) قبله، قرآن و بسياری موارد ديگر از جمله چيزهايی هستند که می‌توانند به عنوان عوامل مشترک ميان مسلمانان مطرح باشند که متأسفانه همه‌ي آن‌ها به بوته‌ي فراموشی سپرده شده‌اند.
اختلاف آن هم در خصوص موضوعی که به تعبير مرحوم آيت‌الله بروجردی زمان اهميت آن سپری گشته و ديگر موضوع روز مسلمانان نيست، نبايد باعث ناديده گرفتن اين همه مشترکات شود، زيرا اگر ما فقط يک موضوع مشترک هم می‌داشتيم می‌توانستيم بر سر آن اتفاق کنيم، حال آن که ما عوامل مشترک فراوان داريم.
آن حكيمي گفت ديدم هم تكي در بيابان زاع را با لك‌لكي
در عجب ماندم بجستم حالشان تا چه قدر مشترك يابم نشان
چون شدم نزديك و من حيران و دنگ خود بديدم هر دوان بودند لنگ15
وقتی زاغ و لک‌لک (در اين شعر) که هيچ وجه مشترکی با هم ندارند بر سر تنها صفت لنگ بودن با هم وحدت می‌کنند و اين نشان می‌دهد که حتی يک عامل هم می‌تواند باعث ايجاد اتحاد ميان موجودات شود، پس چرا ما مسلمان‌ها با وجود اين همه وجوه مشترک با هم وحدت نکنيم؟
البته استعمارگران هم در اين ميان بی‌کار نبوده و در ايجاد اختلاف کم و بيش نقش داشته‌اند. آنان با شعار؛ «تفرقه بينداز و حکومت کن» سعی کرده‌اند ميان امت اسلام ايجاد شکاف کرده و از آب گل‌آلود ماهی بگيرند. بررسی‌های تاريخي نشان از وجود دست‌های مرموز استعمار درتفرقه‌افکنی ميان شيعه و سنی دارد. آن‌ها به انحای مختلف کوشيده‌اند اين اختلافات را دامن زنند و آن را به عنوان حربه‌ای جهت نيل به مقاصد استعماري خود هميشه زنده نگه دارند.

11- آشنايی با معارف اسلامی:
يکی از راه‌کارهای وحدت، آشنايی مسلمانان با آموزه‌های دينی است‌. در آيات متعددی مسلمانان به هم‌گرايی دعوت شده اند.16 در برخی از آيات، همه‌ي مسلمانان برادران دينی هم خوانده شده و مرزهای ملی و جغرافيايی ناديده گرفته شده است:
«انما المؤمنون اخوهٌ فاصلحوا بين اخويکم» 17
«مؤمنان برادر يک‌ديکرند، پس بين برادران خود صلح دهيد.»
و نيز می‌فرمايد:
«واعتصموا بحبل‌الله جميعاً ولاتفرقوا»18
«به ريسمان الهی چنگ بزنيد و متفرق نشويد.»
يکی از عوامل مهم اختلاف، فاصله‌گيری مسلمانان شيعه و سنی از آموزه‌های دينی است. پُرواضح است به هر مقدار که آنان با توصيه‌های قرآن و روايات در خصوص وحدت و بهانه ندادن به دست دشمنان اسلام آشنا باشند، وجود اختلافات کوچک و جزئی هرگز نمی‌تواند از آنان برای هم دشمن بزرگ بسازد و امت يک پارچه را متفرق کند. شخصيت‌هايی مانند امام‌ خمينی(ره) و علامه شرف‌الدين(ره) بر اين باور بودند که جهت ايجاد وحدت اسلامی، آشنايی کامل مسلمانان با معارف ناب اسلامی لازم است. نکته قابل توجه آن است که يکی از موارد قانون اساسی «جامعه التقريب بين مذاهب اسلاميه» که درقاهره تشکيل شده آن بود که مسلمانان با معارف اسلامی بيش از بيش آشنايی يافته تا اختلافات ميان امت اسلام کاهش يابد.

12- اتخاذ تصميمات و سياست‌های مشترک:
يکی ديگر از راه‌های وحدت، اتخاذ سياست‌ها و تصميمات مشترک توسط کشورهای اسلامی به ويژه در حوزه‌های اقتصاد، سياست، ورزش، تبادل استاد، دانشجو، جهان‌گرد و... است. اين‌گونه ارتباطات گام مفيدی در جهت تحکيم دوستی ميان کشورها و ملت‌هاست. هم‌چنين می توان در صحنه‌های سياسی و بين‌المللی در برابر خواست کشورهای سلطه‌گر و زياده‌خواهی که چشم طمع به منافع کشورهای اسلامی دارند به حمايت ازيک‌ديگر برخواست. اين امر هم اعتماد به نفس کشورهای اسلامی را در ايستادگی مقابل قدرت‌های بزرگ بالا می‌برد، هم جرأت و جسارت را از آن قدرت‌ها در تعرض به کشورهای اسلامی سلب می کند و هم فکر ايجاد اختلافات مذهبی (شيعه و سنی) را از ذهن آنان دور می‌سازد.
يک ساختار سياسی فراگير و دربردارنده‌ي مصالح تمامی مسلمانان می‌تواند مسائل و گرفتاری‌های آنان و از جمله مشکلات بر سر راه وحدت شيعه و سنی را تا حد قابل توجهی از ميان بردارد. تشکيل دبيرخانه‌ي دائمی با عضويت شخصيت‌های موجه شيعه و سنی از سراسر جهان برای پی‌گيری، شناخت و بررسی چالش‌های وحدت و انسجام اسلامی و نيز ارائه‌ي راه‌حل برای آن‌ها ضرورتی انکارناپذير است.

13- مصلحت:
اگر چه مايل نيستم از مصلحت سخن بگويم ولی ناچارم به آن اشاره کنم، زيرا گاهی شرايط زمانی و مکانی اقتضاء می‌کند انسان علی‌رغم ميل باطني‌اش تصميمات ويژه بگيرد و از حق و حقوق خود بگذرد. گاهی سکوت کند و گاهی فرياد، گاهی قيام کند و گاهی قعود و اين‌ها همه بسته به‌شرايطی است که به‌انسان تحميل می‌شود و او به ناچار بدان‌ها تن می‌دهد.
يکی ازآن مصالح آن است که مسلمانان به بهانه‌های مختلف دورهم جمع شوند و هرچيزی را که باعث خدشه‌دار شدن وحدت ميان آن‌ها می‌شود، کنار بگذارند. اگر بيش از يک ميليارد مسلمان جهان باهم متحد شوند، سطح کارآمدی و اهميّت آنان در نگاه بين‌الملل تا حد بسيار زيادی افزايش يافته و ديد تحقيرآميز کشورهای قدرت‌مند به ملل مسلمان تبديل به احترام می‌شود.
مصلحت آن‌طور که برخی پنداشته‌اند به از بين رفتن هيچ اصل اعتقادی نمی‌انجامد به دليل اين‌که توجه به اصل مصلحت خود يکی ازاصول و قواعد اجرای احکام دينی و تطبيق آن در زمان ها و مکان‌های مختلف است. بعضی‌ها در مواجهه با مسئله‌ي وحدت شيعه و سنی دچار سوء برداشت شده و گمان کرده‌اند برای وحدت لازم است هر يک از آن‌ها از اعتقادات خود دست برداشته و به‌ ديگری بپيوندد. که اين نوع برداشت دقيقاً همان چيزی است که دشمنان شيعه و سني آن را القاء می‌کنند. درحالي‌که مفهوم صحيح وحدت آن است که هريک از طرفين با پذيرش واقعيت موجود يک‌ديگر را باورکرده و به اعتقادات ديگری احترام بگذارد. مسئله اين است که اصحاب عقايد مختلف بايستی به وسوسه‌های دشمنان گوش نکنند، به جان هم نيفتند، بر سرو روی يکديگر نزنند و با سلاح احساسات هم‌ديگر را طرد نکنند.
مسئله اين نيست که شيعه يا سنی عقايد يک‌ديگر را قبول کنند، نه، هر کسی عقيده خودش را دارد، هر کسی تابع استدلال است و به هر عقيده‌ای رسيد درست است. مسئله اين است که مسلمانان بايد به وسوسه‌هاي دشمن گوش نکنند، به جان هم نيفتند، با هم دشمنی نکنند و نسبت به هم کارشکنی ننمايند.»19
نوشته را با اين عبارت پايان می‌برم که اگر ملل مسلمان اعم از شيعه وسنی برخی از جهالتها، تعصبات، احساسات کور و کج فهمی‌هاي بي‌حاصل را کنار بگذارند و اندکی آينده‌نگر باشند و افراطيون و غلات را از خود برانند، به وحدت حقيقی دست يافته و به بزرگ‌ترين قدرت در عرصه‌ي جهانی تبديل خواهند شد.


________________________________________

پي نوشت:
1.Bhagavad-Gita, Eliot Deutsch,tran.s , Newyork : Holt , Rinehard and Winston , 1968, Iv , 11
2. کافرون / 1-6.
3. آل عمران / 64 .
4. انفال / 45 .
5. . مجله حوزه ، شماره های 46 ، 43 ، ص 15 ، عبدالرحيم اباذری ، آيت اله بروجردی ، آيت اخلاص ، تهران 1383 ، ص 65 .
6. عنکبوت / 46 .
7. نهج البلاغه ، خطبه 240 .
8. نهج البلاغه ، خطبه 146 .
9. انعام / 108.
10. شرح نهج البلاغه ، ابن ابی حديد ، ج12 ، ص 121 و 122 .
11 . تحف العقول ، ابن شعبه الحرانی ، ص 74 ، سفينه البحار ، ج 1 ، ص 41 .
12 . سعدی .
13.نهج البلاغه،نامه53.
14.مجله رساله الاسلام ، سال يازدهم ، شماره سوم ، محرم 1379 ، ص 228 .
15. مثنوی.
16. آل عمران / 103.
17. حجرات / 10 .
18 . آل عمران / 13 .
19. رهبر معظم انقلاب ، يکشنبه ، 6 اسفند 1385.