صدیقه مقدس پور
کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی

پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ماه سال 1357 در ایران ، تحولی عظیم و شگرف محسوب می شود. وقوع این رویداد منحصر به فرد ، در سال های پایانی قرن بیستم، بسیاری از نظریه پردازان انقلاب را شگفت زده کرد. حال پس از گذشت سه دهه، هنوز هم بسیاری از ابعاد این انقلاب برای جهانیان و حتی مردم این مرز و بوم ناشناخته مانده است. به طور کلی آثار این حادثه تاریخی را می توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف - آثار تاریخی :
که قسمت عمده آثار مربوط به انقلاب اسلامی را تشکیل می دهد. خاطرات کارگزاران رژیم پهلوی و ماموران کشورهای بیگانه ، در این بخش قرار می گیرد. این آثار ارزش علمی ندارد، ولی دربردارنده مواد خام و اسنادی است که در تحلیل انقلاب دارای فوایدی می باشد .

ب آثار تحلیلی:
مطالعه رویداد مهم انقلاب اسلامی و مطالعه زوایای گوناگون آن ، در این بخش می گنجد. هر نویسنده بر اساس سابقه و پیش فرض های ذهنی خود این پدیده را مورد ارزیابی قرار می دهد.
آثار موجود در این زمینه را می توان طبقه بندی نمود . بعضی آثار مربوط به پیروزی انقلاب به عامل اقتصاد و توسعه توجه دارد ، برخی به نقش عوامل روان شناختی ، مواردی نیز به نقش استکبار جهانی و برخی دیگر به نقش فرهنگ و در نهایت بخش دیگر به بعد معنوی و دینی نظر دارد.
آن چه حایز اهمیت است بوده و این نوشته در صدد پاسخگویی به آن است ، در حقیقت بررسی عوامل اصلی پیروزی انقلاب در سال 1357 می باشد و این نکته که نقش دین و مذهب تا چه اندازه در شکل گیری و موفقیت آن تعیین کننده بوده است؟
با توجه به اسناد و آثار مکتوب در این زمینه ، فرضیه های متعددی را می توان در نظر گرفت . اما مهم ترین فرضیه ، این است که "اسلام در شکل گیری و تکوین انقلاب نقش اساسی و تعیین کننده داشته است." منظور از " اسلام " همان "مکتب تشیع " است که مشتمل بر جهان بینی و نظام فقهی، حقوقی، سیاسی و اخلاقی مخصوص خود می باشد. مقصود از "انقلاب " نیز تعریفی است که استاد مطهری (ره) از این واژه ارائه می دهند. ایشان انقلاب آن را " طغیان و عصیان مردم یک ناحیه و یا یک سرزمین علیه نظام حاکم موجود برای ایجاد نظمی مطلوب " معرفی می کنند. (1)
دین و انقلاب:
پاسخگویی به این سوالات که آیا اسلام با سیاست رابطه ای دارد یا خیر ، سرشت و ماهیت دین نسبت به تغییرات اجتماعی و انقلاب چیست ؟ تعریف قلمرو دین و این که آیا دین مانع انقلاب است یا موجب و برانگیزاننده آن؟
دیدگاه های متعددی در باره این مسئله وجود دارد. برخی وجود دین را فقط و فقط برای پاسخگویی به نیازهای روحی و فردی لازم می دانند و دین یک سلسله تعالیم اخلاقی و پند و اندرز تعریف می شود. در این رویکرد، دین مجموعه ای از باورها و فارغ از موقعیت های اجتماعی و سیاسی جامعه است. این تلقی بیشتر با آیین تحریف شده مسیحیت و تحولات پس از رنسانس، که منجر به جدایی دین از سیاست شد، منطبق و البته اسلام با این نگرش به شدت مخالف است.
دیدگاه دیگر نسبت به دین ، نگاه محافظه کارانه است . تحلیل مارکسیستی از دین در این چارچوب می گنجد که بر اساس آن ، دین تنها در خدمت برخی از اقشار جامعه خواهد بود .
بدون تردید ، دین کارکردهای مؤثری از خود در عرصه اجتماع باقی می گذارد و ایجاد وحدت و روحیه همبستگی و یکپارچگی و تنظیم برنامه زندگی انسان ها در عرصه اجتماع است. با دقت در حوادثی که منجر به انقلاب فرانسه گردید ، مشاهده می کنیم که این انقلاب با هدف جدایی دین از سیاست صورت گرفت ، به همین دلیل در شکل گیری آن ، آیین مسیحیت نقشی نداشت و رهبران این انقلاب نه تنها دخالت مذهب را در امور سیاسی منع می کردند، بلکه ، مذهب را صرفاً در قلمرو مسائل شخصی قلمداد کردند.
انقلاب اسلامی در ایران نقطه مقابل انقلاب فرانسه است. ریشه این انقلاب از اسلام بوده و با هدف احیای دین و حاکمیت ارزش های دینی در عرصه اجتماع شکل گرفت.

اسلام و انقلاب اسلامی:
دین مبین اسلام مبتنی بر یک نظام ارزشی است که در آن ، شاخص های جامعه سیاسی آرمانی عرضه شده است. رهبران دینی شیوه ها و راهکارهای عملی تحول و دگرگونی جامعه را ارائه می دهند و اسلام در پردازش شیوه ها، در مقایسه با سایر مکاتب ، معیارهایی دارد که با آنچه امروزه در جهان رایج شده ، متفاوت می باشد. حرکت در چارچوب اسلام ،حاکمیت اخلاق و اینکه اسلام استفاده از هر وسیله برای رسیدن به هدف را جایز نمی داند ، خطوط کلی حاکم بر این شیوه هاست.
بسیاری از ابعاد نظام سیاسی اسلام در قرآن کریم ، آمده و انقلاب اسلامی ایران الهام گرفته از تعالیم آن و تاریخ تشیع است.
ارائه نگرش صحیح و سازنده از تاریخ اسلام و سیره اهل بیت (علیهم السلام ) باعث تحول فکر و اندیشه مردم است و برخی معتقدند علت اصلی وقوع انقلاب اسلامی در ایران ، روح حاکم بر تفکر و جهان بینی اسلامی بود. پیش از ایجاد هر انقلاب مردمی در جامعه ، انقلاب فردی در درون رخ می دهد. (2) قرآن کریم می فرماید: مردم و جامعه تغییر نمی کنند، مگر آنکه خود افراد تغییر و تحول یابند. (3)
ازآنجا که برای ایجاد انقلاب در اندیشه، باید در جهان بینی و وضعیت روحی جامعه تحول ایجاد شود، از رسالت های مهم پیامبران و انبیاء الهی ، دگرگونی فکر و اندیشه است.
نظام اعتقادی اسلام نقش مهمی در موضع گیری انسان در عرصه اجتماع دارد. هر چه اعتقادات و باورهای جامعه از استحکام بیشتری برخوردار باشد ، نقش موثرتری در مواجهه با مشکلات ایفا می کند. روح حقیقی توحید، نفی فراعنه وشرک و طاغوت را به همراه دارد و در مسیر مبارزه با ظلم ، قدرت پایداری می دهد.
اعتقاد به آخرت، الهام بخش مبارزه ، شهادت طلبی و اجرای حدود الهی در جهان است. دو اصل نبوت و امامت نیز گویای سیره عملی رهبران دینی به عنوان الگو و راهنمای مردم به شمار می رود. زندگی سراسر مبارزه و جهاد ائمه اطهار (ع) در تاریخ پرافتخار شیعه ، درس بزرگی برای پیروان آنان در طول تاریخ است. به همین دلیل، تحولات انقلاب در طول تاریخ پس از عصر غیبت امام عصر (عج)ریشه در قیام عاشورا و موضع گیری سیاسی ، مبارزاتی ائمه معصومین دارد.
هم چنین نظام حقوقی اسلام، ضرورت حاکمیت الهی در جامعه ، اهمیت عنصر اجتهاد و نهاد مرجعیت، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر نقش مهمی در اتخاذ روش های انقلابی در مواجهه با حاکمان غیردینی دارد.
در نظام تربیتی اسلام نیز عناصر مهمی برای مواجهه با طاغوت وجود دارد. استاد شهید مطهری (ره) معتقد است که نفی روحیه تمکین و سازش و در مقابل، واجد روحیه پرخاشگری بودن، طرد و انکار از زمینه های مهم عصیان و مقاومت علیه رژیم های ضد دینی به شمار می رود. (4)
در یک نگرش کلی کارکردهای مهم ایدئولوژیک دین از سویی، به چالش طلبیدن وضع موجود جامعه و از سوی دیگر، ترسیم آینده ای مطلوب و آرمانی و ارائه راهکارهایی برای حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب است.

رژیم ستمشاهی و حذف اسلام از زندگی مردم:
در شکل گیری انقلاب اسلامی ایران، یکی از شاخص ها ، اسلام زدایی ، توسط رژیم گذشته است. در پیدایش جنبش ها و نهضت ها ، اسلام ، همواره از موانع عمده مقابله با استعمار و استبداد به شمار می رفته است. در عصر حاکمیت پهلوی، این رژیم، با کمک و حمایت آمریکا و انگلیس روی کار آمد و اسلام زدایی را از اصول ثابت سیاسی اش محسوب می دانست .
به عنوان مثال از محورهای عمده اسلام زدایی و تلاش رژیم پهلوی در تحقق این امر می توان به برپایی جشن های 2500 ساله که با هدف تحقیر فرهنگ و تمدن اسلامی و بازنویسی آثار تاریخ باستان اشاره نمود. این اقدام با انجام تبلیغات فراوان داخلی و خارجی و هزینه هنگفت در تخت جمشید برگزار شد و منجر به واکنش شدید امام خمینی (ره) گردید. (5)
هم چنین برگزاری یادبود هزاره فردوسی به منظور تأکید بر زبان فارسی ، حذف واژه های عربی ، حفظ ملیت ایرانی و ترویج آئین زرتشت از دیگر اقدامات این رژیم در عصر پهلوی اول بود.
حکومت پهلوی می کوشید با استخدام نویسندگان ، احکام دینی را در قالب رمان و داستان به استهزابگیرد و با انتشار کتاب هایی که توسط غربزدگان نوشته می شد ، در القای بی دینی و ایجاد شبهه و در نتیجه تضعیف ایمان و باورهای مذهبی مردم تلاش کند. نگارش مقاله «رشیدی مطلق » در حمله به رهبر انقلاب در سال 1351 از جمله این اقدامات بود و چاپ این مقاله موجب واکنش مردمی و رخداد قیام 19 دی و شتاب گرفتن انقلاب در ایران گشت.
ترویج فساد و فحشا از دیگر اقدامات رژیم شاه بود که با هدف بی تفاوت سازی نسل جوان جامعه شکل می گرفت. (6) تحریک اقلیت های دینی از دیگر مظاهر اسلام زدایی به شمار می رفت.
گسترش روابط با اسرائیل و حمایت از بهاییان نیز از سیاست های مهم رژیم بود که موجب اعتراض شدید حضرت امام خمینی (ره) در آن زمان قرار گرفت.

ویژگی های رهبری انقلاب:
از جمله شاخص های اسلام در انقلاب ایران ، نقش رهبری است . رهبری حکومت اسلامی ایران در شخصیت حضرت امام خمینی تبلور یافته بود که نقش هماهنگ کننده نیروهای انقلابی را ایفا می کرد.

مهم ترین ویژگی های رهبری انقلاب اسلامی ایران :
- مبارزه بر پایه دین و معنویت و عمل به وظیفه
- برخورداری از مقام مرجعیت و فقاهت
- تأسی از قیام و حماسه عاشورای حضرت سید الشهداء (ع)
- پایان دادن به افسانه جدایی دین و سیاست
- عدم وجود حزب و گروه خاص در پیشبرد انقلاب
- شجاعت در معرفی آمریکا و اسرائیل به عنوان اساس عقب ماندگی و بدبختی مردم
- احیای تفکر و بصیرت دینی در جامعه
و پیام های رهبری
که در قالب مفاهیم اسلامی بیان میشد و نقش مهمی در بسیج مردمی و در طول شکل گیری انقلاب داشته است. محتوای این پیام ها و موجی که توسط آن در بین مردم ایجاد می شد بیانگر هدفی بود که رهبری در بسیاری از اعلامیه ها به آن اشاره کرده و بر آن اصرار می ورزید ، یعنی اعتلای کلمه حق و استحکام مبانی دینی ، که رژیم گذشته در صدد محو و نابودی آنها می کوشید.(7)
با دقت به مواضع امام (ره) در روند شکل گیری نهضت، مشاهده می کنیم که نخستین مخالفت ها از سوی امام ، که در آن قید اسلام و سوگند به قرآن کریم حذف شده بود، در اعتراض به لایحه «انجمن های ایالتی و ولایتی » آغاز و منجر به اعتراضات وسیع مردم به این لایحه درشهرهای گوناگون گردید.
هم چنین کشتار مدرسه فیضیه در سال 1342 و قیام 15 خرداد، که منجر به شهادت صدها تن از یاران امام شد، نتیجه واکنش رهبری در قبال سیاست های ضد اسلامی رژیم بود. شهادت سید مصطفی خمینی فرزند امام راحل در سال 1356 و اعتراض رهبر انقلاب به شاه در همان سال از نقاط عطفی به شمار می رود که در نهایت، منجر به سقوط رژیم شاه در سال 1357 گردید.

نقش مساجد در پیروزی انقلاب:
نقش مساجد به عنوان یکی از کانون های مهم تجمع ، تبادل پیام ها و تعمیق جریان انقلاب حایز اهمیت است.
در تکوین انقلاب اسلامی، نهادهایی چون مساجد که مرکز تجلی فرهنگ اسلامی هستند ، نقش سازماندهی نیروهای درگیر با رژیم را ایفا می کردند. در صدر اسلام نیز، علاوه بر آنکه مساجد ،کانونی برای عبادات محسوب می شدند، مرکز فعالیت های اجتماعی نیز به حساب می آمدند. از سوی دیگر، در حملات دشمنان به جهان اسلام نیز مساجد از اولین کانون هایی بوده اند که مورد تخریب و هتک حرمت قرار گرفته اند. (8) مسجد در طول تاریخ اسلام ، کانون عبادت، آموزش، پایگاه قضاوت و داوری ، مکانی برای ارتباط جمعی و تبادل اخبار و پایگاه جهاد و حرکت های انقلابی بوده است.
نهضت امام خمینی (ره) ، که موجب احیای مفاهیم اسلامی بود، باعث تحول در کارکرد دین و ایفای همان نقش های اولیه ای گردید که مسجد داشت. امام راحل در این زمینه فرمودند: «مسجد در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش حرکت های اسلامی بوده است. از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است و از مسجد قوای اسلامی برای سرکوبی کفار و وارد کردن آنها در زیر بیرق اسلام (حرکت می کرده است) و همیشه در صدر اسلام، مسجد مرکز حرکات و مرکز جنبش ها بوده است.» (9) امام معتقد بود ، مساجد به منزله سنگرند که باید از آنجا به دشمن شبیخون زد، (10)
امام امت در این زمینه در سال 1357 و در پیامی اعلام می کنند که گویندگان در مساجد وظیفه دارند مصایب رژیم را در طول پنجاه سال سلطنت پهلوی به اطلاع مردم برسانند و آنها را آگاه کنند. (11)
در نتیجه ، نقشی که مساجد در شعله ور ساختن انقلاب تا پیروزی آن به عهده داشتند و تعرضی که رژیم به برخی مساجد داشت و منجر به تعطیلی و آتش زدن بعضی از آنها گردید، نشان دهنده ماهیت انقلاب و به عبارت دیگر، نقش اسلام در تکوین و شکل گیری انقلاب است.

نقش مناسبت های دینی:
نمادهای اسلامی نشانه همبستگی جامعه دینی به شمار می روند . تاسوعا، عاشورا و اعیاد اسلامی مانند غدیر خم از جمله این نمادها هستند. رژیم ستمشاهی می خواست روزهایی چون جشن تاجگذاری را به عنوان جایگزین معرفی کند و این نمادها را، که ریشه در اسلام و فرهنگ ایران داشت، کمرنگ جلوه دهد و از بین ببرد. بزرگترین اعتراضات مردمی در طول انقلاب در تاسوعا و عاشورای حسینی شکل گرفته است. قیام 15 خرداد نیز مصادف با ایام عاشورا بود. در سال 1357، بیش از دو میلیون نفر در تهران در راهپیمایی این روز شرکت کردند که موجب شگفتی ناظران خارجی شد.
برگزاری مراسم یادبود برای شهدا از دیگر نمادهای دینی است که موجب تداوم حرکت انقلاب شد. این اقدام از سال 1356 شروع شد.
حضرت امام با توجه به نقشی که محرم و صفر در تکوین و تداوم انقلاب داشت، بر حفظ سنت های آن تاکید فراوانی داشته و آن را ضامن حفظ و تداوم انقلاب می شمردند. (12)
بی شک نقطه آغاز انقلاب، موقعیت ها و ایامی بود که در آن انقلاب شتاب فزاینده ای به خود می گرفت. ایام و موقعیت های مذهبی متعلق به اسلام نظیر تاسوعا، عاشورا و اربعین حسینی از این قبیل بود.

روحیه شهادت طلبی و ایثار:
اسلام در مواجهه با ظلم و دفاع از حقیقت، مسلمانان را به جهاد با جان و مال دعوت می کند. پایداری در جهاد ، گاه منجر به پیروزی و گاه منجر به مرگ می گردد که در فرهنگ اسلامی، از آن به «شهادت » تعبیر می شود. تاریخ اسلام سرشار از قیام شیعیان در جهت حاکمیت خود و دفاع از آن بوده است. در سایه مکتب اسلام، مرگ و کشته شدن در راه دفاع از ارزشهای دینی ، فوز عظیم تلقی می گردد .
انتشار آثار مهمی درباره «جهاد» و «شهید» از جمله کتاب شهید مطهری ، نشانگر تاثیر نهضت احیاگر امام خمینی و دیگر اندیشمندان اسلامی است. انقلاب اسلامی ترجمان بسیاری از آیات و روایات، به ویژه در زمینه «شهادت» و «جهاد» است. از سوی دیگر، سخنان و پیام های امام درباره شهید و شهادت طلبی، خود، انگیزه و محرک تداوم حرکت انقلاب شد. وصیت نامه شهدای انقلاب و دعوت آنان از مردم برای حفظ تداوم انقلاب نیز از عوامل مؤثر در ادامه راه آنان بود.
یکی از کارگزاران رژیم نیز در تحلیل انقلاب اسلامی به عنصر شهادت طلبی اشاره کرده و می نویسد: «توجه به آمیخته ای که از مذهب و نیروی جوانان در ایران به وجود آمده سر اصلی سقوط شاه را مکشوف می کند. در این میان، اگر کسی به اهمیت نقش شهادت طلبی در مذهب شیعه نیز آگاهی داشته باشد حتما به خوبی می داند که در این مذهب، اگر کسی کشته شود قدرتش از کسی که او را کشته است به مراتب افزون تر خواهد بود.» (13)
رهبری انقلاب در مواضع متعدد بر شهادت، صبر، استقامت و اعتقاد به اصل «احدی الحسنیین » تاکید می کنند. بر اساس اصل انجام تکلیف الهی، امام ، اعلام کردند که ما تکلیف الهی خود را ادا می کنیم و به احدی الحسنیین نایل خواهیم شد.

شعارهای مردمی:
شعارهایی که در طول درگیری مردم با عوامل رژیم ارائه می شد ، حاکی از ماهیت فکری انقلاب و آرمان های والای امام بود قریب به اتفاق شعارهای مردمی در طی سال های شکل گیری انقلاب برخاسته از اسلام و مهم ترین خواسته آنها ایجاد حکومت اسلامی و احیای دین بود.
دیوار نوشته های سال 1357 نشان می دهد که بیش از 90 درصد شعارها در حمله به رژیم پیشین و کارگزاران آن، حمایت از امام، تایید اسلام، حکومت اسلامی، شهدا و تلاش در جهت وحدت مردم برای تداوم مبارزه است.(14)
انقلاب اسلامی ایران بر اساس اراده ملت مسلمان که دل نگران فرهنگ اسلام بودند، ایجاد شد. در ایران، انقلاب به گونه ای بی نظیر ساخته شد. اینکه ماهیت این انقلاب فرهنگی است و اسلام در آن نقش تعیین کننده دارد موجب نفی عوامل دیگر نمی شود، ولی فرهنگ دینی عاملی اساسی بود و عوامل دیگر ضمیمه آن.
نکته دیگر که نباید از آن غفلت کرد این است که جامعه دینی ایران به دنبال حضور استعمار غرب و استبداد داخلی، طی سده اخیر، هرگاه زمینه را مهیا دیده به صحنه آمده است، جنگ های ایران و روسیه در عصر قاجاریه تا قضیه گریبایدوف ، نهضت تنباکو، نهضت مشروطیت، نهضت جنگل، قیام خیابانی، واقعه مسجد گوهرشاد، نهضت ملی شدن نفت و قیام سال 1342 همه نشانگر نقش دین در حرکت آفرینی اجتماعی مردم ایران است.
انقلاب اسلامی ایران ، اتفاقی عظیم و تاریخی بودکه بدون بصیرت و استقامت و پایداری مردم و مهم تر از همه اراده خلل ناپذیر رهبر نستوه آن ، امکان به وقوع پیوستن نداشت. رهبر و هدایت جامعه به دست مبارک امام راحل نه تنها در ایران که در تمام جهان بی نظیر بوده و هست. یادش گرامی 

پي نوشت :
1. مرتضی مطهری ، پیرامون انقلاب اسلامی، قم، ص 29
2. محمد تقی مصباح ، جامعه و تاریخ ، ص242
3. قرآن کریم ، سوره رعد ، آیه 11
4. مرتضی مطهری، همان، ص 55
5. سید حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، تهران، ص 18
6. فخر روحانی، اهرمها، سقوط شاه و پیروزی انقلاب اسلامی، تهران، ص 137
7. سید حمید روحانی، همان، ج 1، ص 417
8. عباس سعید رضوانی، بینش اسلامی و پدیده های جغرافیایی، ص 35
9. حضرت امام خمینی (ره)، صحیفه نور، ج 18، ص 276
10.، همان ج 1 ، ص 148 و 190 ، ج 15 ، ص 158
11. همان ، ج 2، ص 84
12. همان ، ج 15، ص 204
13. فریدون هویدا، اسرار سقوط شاه، ترجمه مهران، ج 1، ص 110
14. مهدی محسنیان راد، بررسی دیوارنوشته های دوران انقلاب، فصلنامه رسانه ، ش 4 (زمستان 1369)، ص 24