صدیقه مقدس پور
کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی

در تاریخ معاصر کشور عزیزمان ، حماسه های عظیم و با شکوه مردم انقلابی و مؤمن ، به چشم می خورد. از آن جمله قیام 15 خرداد 1342 و 19 دی ماه 1356 در شهر مقدس قم است. مقام معظم رهبری در این باره فرموده اند: " در نهضت عظیم انقلاب اسلامی ما دو نقطه شروع وجود دارد که یکی 19دی ماه و دیگری شروع مبارزات در سال 1342 ، هر دو مربوط به قم است." (1)
در نوزدهم دی ماه بار دیگر " کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا " در شهر قم دیده شد ، مشت های گره کرده روحانیون، طلاب علوم دینی و مردم متدین این شهردر دفاع از ارزشهای اسلامی به خون نشست و جرقه ای شد بر انبار خشم مردم تا هر آن چه طاغوت زمان بافته بود در شعله های این آتش بسوزد.

زمینه سازی برای قیام
بعد از قیام 15 خرداد سال 42 ، اختناق و فشار سیاسی ، ایران را فرا گرفت، رژیم شاه با دستگیری نیروهای مبارز و ارزشی و تبعید شان به نقاط دور افتاده و بد آب و هوا، فضای کشور را برای بیگانگان، هموار کرد. حضرت امام خمینی (ره) دردوران تبعید به ترکیه و عراق و در مناسبت های مختلف در خصوص عملکرد ننگین رژیم پهلوی و نفوذ استکبار جهانی و اسرائیل در برنامه های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایران به افشاگری می پرداخت و بر حسب مقتضیات زمان ، اعلامیه و اطلاعیه صادر می کردند. رژیم شاهنشاهی ، با دستگیری حامیان امام در حوزه ها و دانشگاه ها، به خیال اینکه زمینه های شکل گیری انقلاب اسلامی را از میان برده است، به حکومت استبدادی خود ادامه می داد. تلاش مأموران حکومت پهلوی این بود که به هر طریق ، از نفوذ امام به مراکز علوم دینی ممانعت کرده و اجازه تحرکات علمی و فکری به آنان ندهد ، زیرا به خوبی می دانست که اگر امام همانند قیام پرشکوه خرداد 1342 هدایت دینی جامعه را به عهده گیرد ، بساط ظلم و ستم از بین خواهد رفت. از سوی دیگر ، آمریکا نیز برای ایجاد ثبات سیاسی در کشورهای تحت سلطه و جلوگیری از بروز انقلاب مردمی و اظهار نارضایتی مردم نهایت تلاش خود را می کرد تا فشار سیاسی را تعدیل نموده و با اصلاحات جزئی در مسائل اجتماعی ، افراد معترض را به نام دفاع از آزادی و حقوق بشر به انجام فعالیت هایی تشویق کند که برای رژیم ، قابل قبول باشد.
در این شرایط ، گروه ها و جمعیت های محافظه کار و غرب زده تقویت شده و میدان عمل بیشتری برای آنان فراهم شد. در فروردین سال 1356 جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر با موافقت یکی از مسؤولان اصلی کمیته حقوق بشر آمریکا به نام " باتلر" تأسیس شد. هم چنین ، شاه به حزب رستاخیز مأموریت داد تا فضای به ظاهر باز سیاسی را ایجاد کرده و جهت ترویج شعار جدایی دین از سیاست در مراکز تبلیغی و با کمک افراد مقدس مآب اقدام نماید . به این ترتیب عملاً حرکت به سوی انقلاب اسلامی به رهبری امام (ره) را به انفعال بکشانند. امام با هوشیاری و در فرصت های به وجود آمده ، سعی می کرد تا مردم را با اندیشه های منطقی و مخالفت های اصولی ، اساس حکومت را تبیین نموده و فضای باز سیاسی موجود را استبداد معرفی نماید.
یکی از همگامان راستین امام ، فرزندش، سید مصطفی خمینی (ره) بود ، کسیکه هنگام تبعید پدر، بازداشت و زندانی شد ، پس از آزادی از زندان به ترکیه - تبعیدگاه امام - رفت ، در مهاجرت امام از ترکیه به نجف، پدر را در مسیر مبارزه همراهی نمود . شخصیت سید مصطفی ، خطری جدی برای رژیم پهلوی به حساب می امد و در نهایت با نقشه ساواک به شهادت رسید.
شهادت فرزند امام در آبان 1356 به اعلام مخالفت با رژیم پهلوی شتاب بیشتری بخشید و پس از این حادثه مجالس ختم مختلف در داخل و خارج کشور به مناسبت شب هفت و چهلم ایشان برگزار و هریک از آن ها عاملی مؤثر برای تظاهرات وسیع مردمی علیه حکومت دست نشانده پهلوی شد وفرصت مغتنم و با ارزشی بود برای اینکه امام ، بار دیگر به عنوان رهبری انقلاب اسلامی مطرح گردد آتش انقلاب آرام آرام برافروخته و پیام ها و بیانات امام ، به نهضت ، جهت داد.

اهانت به حضرت امام
در روز 17 دی سال 1356 و در سالروز كشف حجاب رضاخاني، در شهر مشهد زنان با چادر مشکی تظاهرات وسیعی بر علیه رژیم شاه به راه انداختندکه با توجه به تازگی آن ، انعکاس وسیعی داشت. در همین روز، روزنامه اطلاعات با چاپ مقاله ای تحت عنوان " ارتجاع سرخ و سیاه در ایران" به قلم احمد رشیدی مطلق، به امام خمینی اهانت نمود.
این مقاله موهن که به دستور شخص شاه در یک روزنامه با سابقه درج گردیده بود، آتش انقلاب را روشن ساخت و موجب گردید تا جامعه ایران از یک سو با محوریت رژیم شاه و از سوی دیگر تفکر حضرت امام روبرو شود . در واقع چاپ این مطلب بر اقتدار ، عزت و عظمت مرجع عالیقدر و رهبر انقلاب (که در تبعید به سر می برد) را موجب شد و به دنبال آن موج عظیمی از اعتراضات سراسر کشور را فرا گرفت.

قیام خونین
اولین واکنش به انتشار این مقاله در مرکز انقلاب - شهر مقدس قم - صورت گرفت. فردای آن روز یعنی 18 دی طلاب علوم دینی، کلاس های درس را تعطیل کرده و در مسجد اعظم دست به تجمع زدند و طی این روزها زدوخوردهای پراکنده ای رخ داد.(2)
غروب روز 17 دی 1356 نیز چند تن از مدرسین برجسته حوزه علمیه قم در منزل آیت الله حسین نوری همدانی اجتماع و طی جلسه ای تصمیم گرفتند که روز هیجدهم دی حوزه های علمیه به طور کامل تعطیل و با حرکت به سمت منزل آیت الله نوری همدانی تجمع کنند. در این تجمع مردمی ، آیت الله نوری همدانی برای حاضران سخنرانی کرد و از آن جا راهپیمایی آغاز و تا حوالی میدان شهداء قم ادامه یافت. در آن جا مأموران امنیتی و پلیس با حمله به سوی تظاهر کنندگان ، عده ای را شهید و تعدادی را مجروح نمودند. قیام نوزده دی قم، الهام گرفته از نهضت 15 خرداد 1342 با همان شعارها و تبعیت از رهبری امام خمینی و مبتنی بر ایمان و باور مردم به ارزش های اسلامی بود.
در این حرکت مقدس ، علما و روحانیون نقش بسزایی را ایفا نمودند ، برخی مراجع و از جمله آیت اللّه گلپایگانی اعلامیه ای را در اعتراض به جنایات رژیم شاه در این قیام صادر نمود، ایشان از دستگاه حکومت خواست بابت چنین اقدامی توضیح دهد. عوامل ساواک به اشتباه ، تصور می کردند کشتار مردم موجب خاموش شدن نیروی محرکه انقلاب خواهد گردید اما با تعجب مشاهده کرد ، سیل جمعیت با حرکت های خانه به خانه ، از علما و مراجع چاره جویی می کنند.(3) رژیم برای مقابله با این قیام ،گروهی از مجتهدان و علمای برجسته و اساتید حوزه علمیه قم را به نواحی بد آب و هوا و گرمسیر تبعید کرد که با این اقدام ، نهضت قم به سایر نقاط کشور سرایت کرد. در چهلمین روز شهدای قم و در 29 بهمن 1356 مردم تبریز به پاخاسته و کنترل شهر را تا مدتی از دست مأموران خارج نمودند و با به آتش کشیدن سینماها، مشروب فروشی ها و مقر حزب رستاخیز، خشم و انزجار خود را نسبت به خشونت های رژیم پهلوی بروز دادند . سرانجام ارتش با کامیون های سرباز و تانک های خود، صحنه ای خونین بوجود آورد و ده ها نفر را به شهادت رسانید. در اربعین شهدای تبریز که مقارن با نهم فروردین سال 1357 بود مشابه همان حوادث در یزد تکرار گردید و پس از آن اعتراض های عمومی در سراسر کشور گسترش یافت.(4)

واکنش امام خمینی(ره)
پس از قیام 19 دی در قم، امام خمینی که در شهر نجف در تبعید به سر می برد، با لحنی شدید به رژیم پهلوی هشدار داد و آشکارا حکومت ستم شاهی را به مبارزه طلبید، امام در فرازی از بیانات خود که در اول بهمن ماه 1356 فرمودند، خاطر نشان ساختند: " من متحیرم که این فاجعه را... به کی باید تسلیت بگویم. آیا به رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و ائمه معصومین(ع)، به حضرت حجت(سلام اللّه علیه) تسلیت بگویم یا امّت اسلام، به مسلمین، به مظلومین در تمام اقطار عالم تسلیت بگویم یا به ملت مظلوم ایران...یا به اهالی محترم قم، داغدیده ها، تسلیت بدهم...یا به حوزه های علميه و علمای اعلام... به کی باید تسلیت گفت و از کی باید تشکر کرد در این قضایا که برای اسلام پیش می آید و این ملت بیدار ایران در مقابل این مصیبت ها استقامت می کند، کشته می دهد، هتک می شود. بی جهت و بدون هیچ مجوّزی مردم را به مسلسل بستند...ملت ایران. ملت بیداری است. در عین حالی که این همه ظلم می بیند، کشته می دهد... مقاومت می کند، ایستادگی می کند و این ایستادگی به نتیجه خواهد رسید هیچ اشکالی نیست که بعد از این که ملت ها بیدار شدند و بعد از این که زن ها قیام کردند بر ضد دولت و بر ضد این جبّاران یک همچو ملتی پیروز می شود. ان شاء اللّه." (5)
امام در این سخنان ، قیام را با برنامه های رسول اکرم و اهل بیت (ع) پیوند می دهد ، علما و روحانیون و مردم مبارز را با خاندان عترت مرتبط می سازد و در ادامه، با بصیرت و بینش معنوی خود ، این قیام را زمینه ای برای پیروزی انقلاب اسلامی تلقی می نماید.
امام در پیامی که به همین مناسبت صادر فرمودند، نوشتند: نهضت اخیر که پرتوی از نهضت 15 خرداد است و شعاعش در سراسر کشور نورافکنده، خود کوبندگی خاصی دارد که شاه را از خود بیخود کرده و او و دارودسته چاقو کشش را به تلاش مذبوحانه واداشته است جنایات 29 محرم امسال(19 دی 1356) نقطه عطفی است به جنایات شاهانه 12 محرم آن سال (15 خرداد 1342)، شاه خواست ضرب شستی به ملت مسلمان نشان دهد. پس از تمامیت حساب با رئیس جمهوری آمریکا، به بهانه مختصری که مأمورین ایجاد کردند مرکز تشیع و حوزه فقاهت اسلام را در جوار مرقد پاک حضرت فاطمه معصومه (س) به مسلسل بست... شاه می خواهد ثابت کند که نوکری او تحکیم شده و ملت نباید گمان کند او از پشتیبانی اجانب برخوردار نیست ولی ملت با تظاهرات عمومی و تعطیل سرتاسری ادامنه دار و اظهار تنفر، بار دیگر ثابت کرد که او را نمی خواهد و از او و خاندانش بیزار است و این رفراندوم طبیعی در حقیقت خلع او از سلطنت غاصبانه جابرانه است.(6)

برکت های قیام
شاه با کشتار مردم تلاش کرد تا به معترضین و مخالفان بگوید کسانی که با اساس سلطنت سروکار دارند ، پاسخی جز سرکوب و استفاده از زور ندارند ، ولی آماده است برای برخی افراد و جریان ها که مرز انتقاد از خرابکاری را تشخیص می دهند ، ادامه حضور در عرصه سیاسی را تحمل کند. شاه و آمریکا غافل از این مهم بودند که انقلاب اسلامی طی سال های گذشته ، اقدام به ایجاد زیر بنای مناسب برای انجام فعالیت های سیاسی ، فرهنگی نموده است. این واقعه عظیم و حمایت گروههای مختلف مردمی در تهران و برخی شهرها، در ابراز همدردی با آن، نفوذ و محبوبیت حضرت امام را دوچندان کرد . به دنبال قیام قم ، مدارس عالی و دانشگاه های کشور با اعتصاب و تظاهرات دامنه اعتراضات را گسترش داده و مطبوعات جهان نیز به انعکاس آن پرداختند.در واقع این حوادث ، بیش از همه باعث کنار رفتن پرده های فریب و نیرنگ شد ، به گونه ای که از این پس شعار اصلی و تکیه کلام مردم " مرگ بر شاه " بود.
پوشالی بودن تبلیغات حکومت شاهنشاهی برای ملت برملا گردید و ثابت شد که تا چه اندازه از حرکت های مذهبی هراس به دل دارند. نکته مهم دیگر این که جایگاه امام امت (ره) به عنوان رهبر و سکاندار این نهضت در مبارزه با رژیم طاغوت ، تثبیت شد. امام در این باره می فرمایند: گکشتار بیرحمانه قم، ایران را به هیجان آورد و تبریز عزیز را به قیام همگانی مردانه در قبال ظلم و بیدادگری نشاند و کشتار دسته جمعی تبریز ملت غیور ایران را چنان تکان داد که در آستانه انفجار است. انفجاری که دست اجانب را به خواست خدای متعال برای همیشه قطع کند. انفجاری که انتقام مظلومان را از شاه بگیرد و دودمان سیاه روی پهلوی را برای همیشه از تاریخ ایران محو کند واین ننگ را از صفحه روزگار بزداید." (7)
این نوشتار را با سخنانی از مقام معظم رهبری حضرت آیة اللّه العظمی خامنه ای خاتمه می دهیم:
" در ماجرای نوزدهم دیماه و حوادثی که به مناسبت برگزاری چهلم ها به صورت پی در پی بوجود آمد. نکته اساسی این است که مردم متدین آماده فداکاری بر دستگاهی که از لحاظ قدرت مادی هیچ کم و کسر نداشت طوری پیروز شدند که هم آن دستگاه گیج ماند، هم همه محاسبه گران سیاسی مبهوت ماندند یعنی مثل توفانی نظامی را که مردم متدین و فداکار با آن مقابل شدند، در نوردید. " (8)

پی نوشت ها:
1. روزنامه جمهوری اسلامی، 18 دی 1369، شماره 3366
2. انقلاب اسلامی چرایی و چگونگی رخداد آن، ص 91- 90
3. خاطرات رجبعلی طاهری، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ص 102
4. تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 2 و ص 410 ؛ انقلاب اسلامی چرایی و چگونگی...، ص 91
5. صحیفه نور، چاپ جدید، ج1، ص 440- 439
6. صحیفه نور ، ج1، ص 450 و نیز تبیان، دفتر بیستم، ص 509
7. تبیان، دفتر بیستم ، ص 499
8. حدیث ولایت، ج 6، ص 153