بهمن صادقی مزده
کارشنای ارشد فلسفه و حکمت اسلامی
sadeghi@pajohe.ir
مقدمه
در تعالیم مولانا و نوشته هایش و از پی آشنایی با شمس و شناختن عشق و جوش و خروش آن سه مقوله اصلی می توان یافت که گویی سه راس یک مثلث را می سازند و عبارتند از عشق ، نی و تبتل، سراسر آراء و افکار مولانا تلاشی است بی وقفه در جهت بیان و توصیف هرچه بیشتر این سه مخصوصاً عشق که می توان گفت مذهب و مکتب او اساساً عشق است و به اعتقاد وی هرنوع موفقیتی در سایه چنگ زدن به دامان این لطیفه ربانی است که تحقق می یابد،از دیدگاه او رهایی از عالم تاریک و مادی در هرچه پرتر شدن از عشق الهی است ، که در این خصوص چنین می گوید:
هرکه را جامه زعشقی چاک شد او زحرص و عیب کلی پاک شد
شادباش ای عشق خوش سودای ما ای طبیب جمله علتهای ما
ای دوای نخوت و ناموس ما ای توافلاطون و جالینوس ما1
ونی، در تعالیم او اشاره به انسان کامل دارد که در همان لحظات آغازین تعالیمش در مثنوی همگان را به شنیدن حقایقی که در سینه دارد فرامی خواند ومی فرماید که هر انسانی چنان که موسی زیر حکم خضر رفت می بایست برای رسیدن به رستگاری و بقای ابدی و معشوق حقیقی تحت فرمان پیر و انسان کامل و دلیل راه قرار گیرد تا به آن تبتل که شایسته مقام انسانی است برسد ، که البته همه اینها مصداق میخواهد مبنی بر اینکه هرگاه سوال شود عاشق واقعی کیست بتوان نشانش داد ، هروقت پرسیده شود عشق یعنی چه بتوان به آن اشاره کرد، و هرگاه جایگاه خواسته شود بتوان آن را به همگان شناساند و در این نوشتار سعی برآن است که مصادیق عاشق واقعی و چگونگی پای مردی او در سلوک و وظیفه ایی که در این راه برگردن دارد و چطور و در کدام وادی ادا کردن آن توسط وی بررسی شود.
مولانا در محضر حسین بن علی علیه السلام
هنگامی که مولانا جلال الدین از عشق و صفت عاشق می گوید حرف آخر را در خصوص یک عاشق واقعی و صفتی را که باید داشته باشد از زبان « وکیل صدر جهان » آنگاه که پس سالها فرار و دوری از وطن و معشوق خود دیگر طاقت فراق ندارد و عزم دیار یار می کند و دوستانش او را از رفتن وکشته شدن به دست پادشاه باز میدارند چنین بازگو می کند:
تو مکن تهدیدم که من تشنه زارم به خون خویشتن
عاشقان را هر زمانی مردنیست مردن عاشق خود یک نوع نیست
گر بریزد خون من آن دوست رو پای کوبان جان برافشانم براو
آزمودم مرگ من در زندگیست چون رهم زین زندگی پایندگی ست2
به این ترتیب روشن می شود بزرگترین جلوه عاشقی و مرتبه کمال آن شهید شدن در راه معشوق است و قطع تعلق از غیراو، اما آیا مولانا مصداقی برای یک چنین کشته شدن و سردادن و شهادتی در نظر دارد، یااینکه تنها معتقد است که اگر بتوانیم به این درجه برسیم آنگاه یک عاشق واقعی هستیم. و او در پاسخ به این سوال چنین می گوید:
کجایید ای شهیدان خدایی ؟ بلاجویان دشت کربلایی
کجایید ای سبک روحان عاشق ؟ پرنده تر ز مرغان هوایی
کجایید ای شهان آسمانی؟ بدانسته فلک را در گشایی3
آری در مکتب مولانا عاشق فنا شده در ذات معشوق یعنی شهید و یا به تعبیری دیگر، شهید عاشق ترین سالک الی اله و فانی شده در ذات احدیت است، و بالاترین مصادیق شهادت برای او شهیدان بلاجوی دشت کربلاهستند . او جایی را که سالک لحظه لحظه در آن قدم می گذارد و در هرقدم بندی ازخود می گسلد و با هرگام به تبتل از خویش و پیوستن به یار نزدیک تر می شود به صحنه کربلا تشبیه می کند ،گویی جایی در عالم نیست که بیشتر از این صحرای پاک بتواند چگونه جان دادن در برابر معشوق را به تصویر کشد ، از دیدگاه او آشنایی با عشق یعنی از کام دل جدا بودن، خون شدن و خون دل خود خوردن، ترس از بی بلایی و بی درد ماندن است که البته تمام آن در حسین علیه السلام که خون خداست و خون شدنی که مولانا از آن دم می زند اشاره به ایشان دارد که در پرده می گوید و یاران باوفای ایشان و صحرای کربلا جمع است .
چیست با عشق آشنا بودن بجز از کام دل جدا بودن
خون شدن، خون خود فروخوردن با سگان بردر وفا بودن
او فداییست، هیچ فرقی نیست پیش او مرگ و نقل یا بودن
کین شهیدان زمرگ نشکیبند عاشقانند بر فنا بودن
از بلا و قضا گریزی تو ترس ایشان زبی بلا بودن
ششه می گیر و روز عاشورا تو نتابی بکربلا بودن4
وی نبرد عاشق را به کارزار کربلا تشبیه می کند جایی که گویی هرکس را یارای آن نیست که پا به آن بگذارد جز کسی که حسین گونه باشد و یا حسین مددش کند او نهایت سختی ، شکیبایی ، قدرت و قوت عاشق و رادمردی در راه معشوق را در عاشورا ، کربلا و حسین می بیند برای مولانا آزاد مرد کسی است که با قدم اخلاص و در معیت حسین علیه السلام پا به کربلا بگذارد و حسین برای او مصداق بارز آزاد مرد و درگذشته از هوای دل است.
مولانا حسین را روح سلطانی خطاب می کند و همانی می داند که با دست یازیدن به جان پاکش می توان رستگار شد، و معتقد است مومن و انسان فهیم کسی است که آن جان پاک را بشناسد نه آنکه تنها و بدون آن شناختی که باید، در مصیبتش شیون کرده و در آخر هم همانی باشد که بود، بلکه حق امام اینست که او را بدرستی بشناسیم و به دقت به فرامینش دل بسپاریم چرا که به قول مولانا اینان خسروان دین اند و در هنگام حیات و نیز پس از شهادت سوی شادوروان دولت تاختند، و مولانا این رقایق را از زبان مردیکه به دسته عزا داران حسینی می رسد و سوال می کند که بر که اینچنین زاری می کنید بدین گونه بیان می کند:
پرس پرسان می شد اندر افتقاد چیست این غم برکه این ماتم فتاد
این رئیس زفت باشد که بمرد این چنین مجمع نباشد کارخرد
نام او القاب او شرحم دهید که غریبم من شما اهل دهید
چیست نام و پیشه و اوصاف او تا بگویم مرثیه ز الطاف او
و عزادار چنین می گوید:
روز عاشورا نمیدانی که هست ماتم جانی که از قرنی بهست
پیش مومن ماتم آن پاک روح شهره تر باشد زسد طوفان نوح
و آن غریب شاعر چنین می گوید:
چشم کوران آن خسارت را بدید گوش کران آن حکایت را شنید
پس عزا برخود کنید یا خفتگان زانکه بد مرگیست این خواب گران
روح سلطانی ز زندانی بجست جامه چون دریم و چون خاییم دست
سوی شادوروان دولت تاختند کنده و رنجیر را انداختند
روز ملکست و گش و شاهنشهی گر تو یک ذره از ایشان آگهی
چه خوب مولانا حق مطلب را ادا می کند او بخوبی واقف است که در محضر چه کسی است و همچون کوران و بی دقت ،از کنار این موضوع که حسین علیه السلام روح آن سلطان سرمدیست و به حق مصداق خلیفه الله است که روزی برای تربیت انسانها لباس جسمانی برتن کرده و در عاشورایی هم آنرا ترک گفت و به معشوقش پیوست آن روز روز پادشاهی اوست که تمام سربلندی و آبرو برای اوست و عزت پیروانش پاینده به عزت او، وی بسیار عالی از زبان آن مرد غریب که در واقع زبان حال خود مولاناست چنین مواردی را بیان می کند باشد که به خود آییم. دوستدار حسین باید پیرو او در رادمردی باشد، باید درس عاشقی از او بیاموزد و جالب اینجاست که مولانایی که آنقدر حول محور عشق گشته که مکتب و مذهب او را عشق می دانند خود او برای عاشق و خطرات راه عشق تا رسیدن به معشوق و دشواری آن تنها و تنها حسین ، عاشورا و کربلا را می شناسد و برای او عاشق واقعی شهید، و شهید واقعی حسین است ، و تنها سرزمینی که لایق است که وادی عشق و جنگی که عاشق باید آنرا در آن جا متحمل شود، کربلاست.
پي نوشت:
1- جلال الدین محمد بلخی ، مثنوی معنوی ، به کوشش رینولد نیکلسون، نشر طلوع ، چاپ نوزدهم، دفتر اول ، ب 22 به بعد
2- همان منبع، دفتر سوم ، ب 3853 به بعد
3- جلال الدین محمد، دیوان شمس تبریزی، مقدمه استاد جلال همایی ، نشر جاویدان، چاپ چهاردهم، غزل 2707
4- همان منبع، غزل 2102