بهمن صادقی مزده
کارشنای ارشد فلسفه و حکمت اسلامی
sadeghi@pajohe.ir

مقدمه:
وحدت وجود از جمله مباحثی است که در میان مکاتب مختلف فلسفی، کلامی و عرفانی بسیار مورد توجه قرار گرفته و حتی ابواب خاصی برایش تدوین کرده اند.
و یکی از این مکاتب، نحله و آیین هند است که در این خصوص به ویژه در کتاب «گیتا» مباحثی چند را به این مسئله اختصاص داده و در این مقاله سعی برآن شده تا در درجه اول به معرفی دیدگاه مکتب و آیین عرفانی- هندی در رابطه با وحدت وجود پرداخته شود و دوم اینکه رویکرد مولانا در این خصوص روشن گردد و در مقام بعد بحثی تطبیقی در این خصوص میان تفکر کتاب گیتا از عالم هندی با دیدگاه مولانا جلال الدین از عالم اسلام صورت گیرد و قرب و بعد آن هرچه بیشتر روشن شود.
قبل از هرچیز لازم است توضیح داده شود که « گیتا» چیست؟ در این رابطه می توان به دیدگاه راداکریشنان مراجعه کرد که در « مقدمه جامعی که بر ترجمه و تفسیر گیتا نوشته است می گوید: گیتا،اوپانیشاد و برهماسوترا سه اصل مهم مذهب هندوست که علمای ودانتا برای توجیه افکار و تعالیم خود از مندرجات آنها استمداد کرده و تفسیرهای فراوان بروفق مشرب خود برآنها نوشته اند»1بنابر آنچه ذکرشد گیتا از کتبی است که مربوط به تعالیم مذهبی هند می باشد که هندو در طی طریق و در جهت وصول به حق به تعالیم آن متوسل شده و عمل می کند و نسبت این کتاب به دین هندی همچون تورات و انجیل و قرآن است برای پیروان هریک از این ادیان و در حقیقت منبع درجه یک و متعالی برای آنان محسوب میگردد،پس روشن میشود که بحث تطبیقی که در این گفتار صورت گرفته بحثی است میان یک اثر دینی و نه برگرفته از تعالیم دینی ( گیتا) و اثری که از تعالیم دینی و بزرگان آن دریافت شده و کتابی است که جزو کتب دینی و مقدس یک دین محسوب نمیشود(مثنوی)، همچنین مهم است که دانسته شود این کتاب(گیتا) بین پنج تا یک قرن قبل از میلاد مسیح علیه السلام نوشته شده و اوج الهیات هندی محسوب می گردد.
در بحث از مسئله وحدت وجود نکاتی چند روشن می شود که از آن جمله می توان به:
1- به اثبات وجود خداوند اشاره کرد ، چرا که اگر در عالم تنها یک وجود و موجود تحقق داشته باشد دیگر جایی برای غیر نخواهد ماند.
2- این وجود « احد» است و از اجزاء مبرا که اگر نیازمند به جزء بود دیگر وحدت وجود معنایی نداشت.
3- واحد است چرا که وجود صرف و خالص است و در صرف و خالص یک شی دوئیت راه ندارد.
4- بحث برسر حقیقت وجود و تحقق خارجی آنست نه مفهوم وجود و این نکات از جمله مطالبی است که در کتاب گیتا و در خلال بحث از وحدت وجود کاملاً به چشم می خورد و سعی در اثبات آن دارد ولی به زبان خود.
و از آنجا که از نظر زمانی اولویت با تعالیم هندی و کتاب گیتا میباشد ابتدا به بیان و توضیح گفته ها و نظرات آن پرداخته می شود.
گیتا اولین تعالیم خود را در خصوص حاکمیت خداوند در تمام مراتب عالم و تجلی صفاتی او در تمام ذرات و موجودات چنین آغاز می کند:
«آغاز این عالم منم و انجام آن نیز من( هوالاول و الاخر) جز من ای «ارجونا» چیزی نیست(هوالاول والاخرو الظاهر و الباطن) همه عالم به من بسته است(هو الذی خلق السموات و الارض) در «وداها» کلمه «اوم»منم( کلمه «اوم» مطابق کلمه «الله» است در دین اسلام و«اهورامزدا» در دین زرتشت و «یهوه» در دین یهود) بوی خوش خاک منم پرتوآتش منم»2این کتاب در کلماتی دیگر حضور یکپارچه خود را در عالم به روشنی بیان میکند، مبنی براینکه : «همه هستی را وجود نامرئی من فراگرفته»3این سخن بسیار شبیه بیان جناب ملاصدرا ست که در خصوص بسط وجود در مراتب عالم می فرمایند:« شمول وجود نسبت به ماهیات،همانند شمول کلی بر جزئیات نیست، بلکه شمول وجود از سنخ گسترش و سریان بر هیاکل ماهیات است، سریانی مجهول التصور.»4 و کتاب گیتا در اینگونه ادامه می دهد:« همه چیز درمن محاط است و من درهیچ چیزی نیستم و با وجود این هیچ چیز در من قرار ندارد»5این جملات می تواند به نوعی تداعی گرسخنان حضرت مولا امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام باشد که می فرمایند:« با همه چیز هست،نه اینکه همنشین آنان باشد و باهمه چیز فرق دارد،نه اینکه از آنان جدا و بیگانه باشد»6براستی هنگامی که «اوم» یا همان برهمن و یا پروردگار در تعالیم گیتا می گوید:« اوراد و اذکار منم، قربانی منم، احسانی که برای نیاکان کرده می شود منم و... کلمه «اوم» منم مقصود منم ، برپای دارنده و پروردگار منم شاهد و قرار و پناه منم»7 این جملات تداعی گر حدیث حضرت محمد علیه السلام است آنگاه که می فرمایند:« خداوند روز رستاخیزگوید آدمیزاد، بیمار شدم مرا عیادت نکردی ، گوید خدایا چگونه ترا که پرودگار جهانیانی عیادت کنم گوید مگر نمیدانی که فلان بنده من بیمار بود و او را عیادت نکردی مگر نمیدانی که اگر او را عیادت می کردی مرا پیش او می یافتی؟....»8 بنابراین تعالیم گیتا چنین میگوید که « اوم» ، «برهمن» ، «الله» ،«یهوه» و یا « اهورامزدا» اول و آخر و ظاهر و باطن هرچیز یست و یا به تعبیر دیگر تنها اوست که با ذات و صفات خود در جهان تجلی کرده است و هرآنچه که در مراتب مختلف وجود جای دارد، تجلی است از اسماء او و به این ترتیب می توان اینطور گفت که تمام این عالم اطوار مختلف تجلیات آن ذات پاک است که خود را در صورت اشیاء متجلی ساخته و چنانکه قبلاً تنها بود و کسی با او نبود الان هم چنین است و غیری با او نیست و بعد هم چنین خواهد بود.این بیانی مختصر از دیدگاه آیین هندی بود به روایت کتاب «گیتا» که همانطور که گفته شد این اثر اوج الهیات هندی می باشد اینک در کنار آراء این کتاب به بیان دیدگاههای مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی پرداخته می شود:
مولانا در همان ابتدای اثر بزرگ خود مثنوی تکلیف این مطلب را روشن می کند و دیدگاه خود را به خوبی در این خصوص روشن می نماید او معتقد است که همه عالم اوست و دیگر هیچ ، او تنها خود را در آیینه موجودات که درواقع همان تجلی ذات به همراه یکی از صفات اوست، می نگرد ولاغیر، به همین دلیل وی می فرماید:
جمله معشوقست و عاشق پرده ایی     زنده معشوقست و عاشق مرده ایی9
در حقیقت آنچه در میان بیشتر عرفا از جمله حضرت مولانا جلال الدین رواج دارد اینست که تمام عالم نمود همان ذات ازلیست اما ناآگاهان چنین می پندارند که این موجودات وجودی جدا از پروردگار خود دارند هرچند موجودند به وجود او و خالقشان «الله» است که در این خصوص بخشی از بیانات محمود قیصری جهت روشن شدن مطلب در اینجا آورده میشود، او در این باره چنین می گوید:« هر آنچه به عنوان «غیر حق» و ماسوا باشد ، در حقیقت به منزله امواجی است در دریای ناآرام ، که بی تردید اگرچه امواج از آن لحاظ که عرضی است قائم به آب ، غیر از آن است ، اما به لحاظ وجود و حقیقتش چیزی جز آب نیست ونیز به منزله بخار و برف و تگرگ و یخ است ، نسبت به آب»10 او تنها مغزیست که با تجلی به صورت اعیان اشیاء از پوست خارج شده و در جهان خود نمایی می کند:
نامصور یامصور پیش اوست      کو همه مغزست و بیرون شد زپوست11
به اعتقاد وی اگر دوئیتی وجود دارد به این دلیل است که ما صورت پرست هستیم و اگر از پوست و ظاهر گذر کنیم آن وحدت یگانه را خواهیم دید و همچون قطره ایی به دریاخواهیم پیوست و تنها این جهان نمودهای مختلفی است که به مقتضی « کل یوم هو فی شأن » متجلی می شود و هر لحظه به شکلی در آمدن آن بت عیار است و بس.
نی دو باشد تا تویی صورت پرست      پیش او یک گشت کز صورت برست12
در حقیقت او عشق است وهم عاشق و معشوق و خود را در مراتب مختلف وجود نظاره می کند، مولانا جلال الدین کسانیکه وجودات خارجی را متحقق می پندارند جزو آندسته از افرادی میشمارد که چشمان آنها خانه خیالست و نیستها را هست و موجود پنداشته اند:
چشمشان خانه خیالست و عدم       نیستها را هست بینند لاجرم13
پس به اعتقاد وی دوئیتی که ما بین پروردگار و جهان قائل هستیم به منزله نقش دوم چشم احول است و چون چشم ما احول است فکر میکنیم آن مجاز نیاز مند ، برای خود وجودی دارد در مقابل وجود لایتناهی خداوند، و آنگاه که زنگار از دل و دیده باطن انسان پاک شود هم نقش را خواهیم دید و هم نقاش را ، هم عرش را می بینم ،هم فرش و فراش را14. پس نتیجتاً روشن می شود که در دیدگاه هندی گیتا ونگاه عرفانی مولانا جلال الدین قرابت و همسانی وجود دارد و این دو تفکر تنها حضور مطلق را برای خداوند قائل هستند و تمام مراتب هستی را طوری از اطوار تجلی او در مراتب مختلف می دانند وبس.

پي نوشت:
1- گیتا ( بهگود گیتا) یاسرود خدایان، ترجمه محمد علی موحد، نشر خوارزمی ، چاپ سوم، 1385، ص 15
2- گیتا، صص 122-123 با اندکی تلخیص
3- همان ص135
4- صدرالمتالهین شیرازی(ملاصدرا)،شواهدالربوبیه،ترجمه علی بابایی،باحواشی ملاهادی سبزواری،نشر مولی،چاپ اول 1387، ص 8
5- گیتا، ص 135
6- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی،نشر ایدون، چاپ اول، 1386،ص25
7- گیتا ص 137
8- -رهنمای انسانیت ( کلمات قصار حضرت رسول اکرم)،گردآورنده؛ مرتضی فرید تنکابنی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هفتم، 1380 ص1 حدیث 3
9- محمد بلخی ، جلال الدین ، مثنوی معنوی، به اهتمام؛ رینولد نیکلسون ، مقدمه؛محمد عباسی، نشر طلوع، چاپ نوزدهم، 1386، ب 30
10- یثربی، یحی، عرفان نظری،نشر بوستان کتاب قم،چاپ چهارم،1380، ص 297
11- مثنوی معنوی ،دفتر دوم،ب 69
12- مثنوی معنوی، دفتر اول، ب 684
13- همان ، دفتر دوم ، ب 108
14- همان ، ب 72 به بعد