بخشی از کتاب :یكسال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه (بهمن 1356 تا بهمن 1357)
تالیف:حجت الاسلام حسینیان، رئيس مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران
امام خمینی در ملاقات با سعدون شاكر رئیس اطلاعات عراق فرموده بودند : « هر كجا بروم ، اگر این فرشم را پهن كنم ، همان جا منزل من است . من از آن روحانیونی نیستم كه به خاطر علاقه به زیارت دست از كار مبارزه بكشم و اگر بنا شود از مردم ایران جدا بشوم ، دقیقهای این جا نخواهم ماند .» امام خمینی تصمیم گرفت به كویت برود تا در كویت بعد از رای زنی « به یكی از ممالك اسلامی بروند » . امام خمینی تصمیم خود را به حاج احمد آقا اعلام كردند . روز هشتم مهر احمد آقا روحانیون مبارز خارج از كشور را به منزل خود دعوت كرد و موضوع را با آنها در میان گذاشت . در جلسه تصمیم گرفته شد تا با آیتالله مهری روحانی بزرگ شیعه و نمایندهی امام در كویت تماس گرفته شود و آیتالله مهری دعوت نامهای به همراه یكی از فرزندانش به نجف ارسال كند . آقای فردوسی پور این مأموریت را به عهده میگیرد . فردا بعد از اذان صبح با حجتالاسلام سیداحمد مهری تماس میگیرد و درخواست میكند دعوت نامه به نام روح الله مصطفوی فرزند مصطفی و احمد مصطفوی فرزند روح الله ارسال نمایند . سید ابتدا متوجه نمیشود . بعد فردوسی پور موضوع را به وی توضیح میدهد . فردا (10 مهر) سیداحمد مهری با برادرش به نجف رسیدند . ساعت 8 صبح موضوع به اطلاع امام خمینی رسید . آقای دعایی نیز روادید را از سفارت كویت در بغداد تهیه نمود . تصمیم گرفته شد ، آقای فردوسی پور و آقای املایی نیز امام خمینی و حاج احمد آقا را همراهی كنند . تعدادی از دوستان نزدیك امام هم قرار شد تا مرز كویت امام را بدرقه كنند . امام خمینی تصمیم گرفتند برای آخرین بار با امام علی (ع) وداع كنند . همین كه امام وارد حرم شدند فریاد شادی از همه سوی به هوا برخاست ، زنان عرب هلهله میكردند ، زائران ایرانی تكبیر میگفتند ، یكی عبای امام را می بوسید و یكی دست امام را . خوشحالی از این جهت بود كه حصر امام برداشته شده و امام آزاد شدهاند ؛ ولی هیچ كس نمیدانست نجف از این به بعد شاهد حضور امام خمینی نخواهد بود . به همه تأكید شده بود ، كه ا ز حركت به سوی كویت كسی با خبر نشود . این مخفی كاری بی فایده بود ، چون امام آن قدر بزرگ بود كه حركت او نمیتوانست از دید مقامات دولت نظامی بغداد مخفی بماند . سعدون شاكر در روز یازدهم ساعت 22 به هیأت ایرانی اعلام كرد : « یك ساعت پیش به من اطلاع رسید كه خمینی فردا از راه زمینی به وسیلهی اتومبیل عازم كویت میباشد و رفتن او قطعی و حتمی است . » موضوع با سرعت به مقامات ایرانی مخابره شد .
امام خمینی آن شب را مانند شبهای دیگر سر ساعت خوابیدند ، یك ساعت و نیم مانده به اذان صبح برخاستند و به راز و نیاز و نماز پرداختند . آن گاه اهل بیت را جمع كردند و فرمودند : « هیچ ناراحت نباشید كه هیچ نمیشود . آخر نمیشود ساكت بود . جواب خدا و مردم را چه میدهیم ؟ عمده تكلیف است ، نمیشود از زیر بار تكلیف شانه خالی كرد . این كه هیچ ،اگر میگفتند یك روز ساكت باش و این جا زندگی كن و من میدانستم یك روز سكوت مضر است ، محال بود قبول كنم . »
كاروان امام بعد از نماز صبح حركت كرد ، چهار اتومبیل از یاران ، امام را بدرقه میكردند . دو اتومبیل رژیم عراق نیز كاروان امام را اسكورت میكردند . دولت ایران كه از حركت امام خمینی آشفته شده بود تماس خود را با سرویس اطلاعات عراق برقرار كرده بود و هر لحظه از كاروان امام خبر میگرفت : « حبیب رئیس دفتر سرویس عراق تلفنی به نمایندگی اطلاع داد كه [آیتالله] خمینی به وسیلهی اتومبیل نزدیك بصره رسیده » است « آقای غالب منشی رئیس دفتر در ساعت 35/15 به وقت تهران اظهار داشت [آْیتالله] خمینی از مرز Sphan ( صفوان ) گذشته و وارد خاك كویت شده است » « آقای غالب منشی رئیس سرویس عراق در ساعت 00/19 به وقت بغداد اظهار نمود پس از خارج شدن [آیتالله] خمینی از مرز صفوان تا كنون اطلاع جدیدی درباره او از سازمان امنیت به ما نرسیده و »
نه تنها نیروهای امنیتی رژیم لحظه به لحظه در تلاش بودند ، بلكه تمامی دیپلماسی ایران در حال فعالیت بود تا از رفتن امام خمینی به كویت ممانعت به عمل آورند . سفیر شاه دركویت از قول یك مقام كویتی اطلاع داد كه آیتالله خمینی ساعت 15 به وقت ایران به مرز كویت وارد ، ولی « مقامات كویتی از ورود وی جلوگیری به عمل آوردهاند » و آیتالله « خمینی و همراهان ، مرز كویت را به مقصد بصره ترك نمودهاند » و « مقامات كویتی تحت هیچ شرایطی حاضر به دادن اجازه ورود به خمینی نخواهند بود . » طبقه گزارش ارتشبد قرهباغی وزیر كشور وقت یكی از عوامل تصمیم دولت كویت ، فشار دولت انگلیس بوده است . سفیر انگلیس در ملاقاتی به قرهباغی گفته است كه : « به طوری كه ملاحظه كردید وقتی [آیتالله] خمینی خواست از عراق به كشور كویت برود ، چون كشور كویت از كشورهای دوست نزدیك انگلستان است ، برای این كه [آیتالله ] خمینی در همسایگی ایران نتواند علیه دولت ایران تحركات بكند از دولت دوستمان كویت خواستیم كه اجازهی ورود به خمینی را ندهد . »
كاروان امام خمینی به سوی مرز كویت در حركت بود ، در نزدیكی بصره با پیشنهاد امام ، كاروان برای صبحانه متوقف شد ، پتویی در صحرای كویری پهن شد و بساط صبحانه چیده شد ، نان بود و پنیر و چند فلاسك چای . یك اتومبیل دیگری از طرف آیتالله مهری هم رسید و امام و احمد آقا به آن اتومبیل منتقل شدند . ظهر به مرز صفوان ( گمرك ایران ) رسیدند ، نماز جماعت به امامت امام برقرار شد و كارهای اداری خروج تمام شد ، بدرقه كنندگان با اشك و آه ، با امام خداحافظی كردند . امام خمینی آخرین نصیحت را فرمودند : « عزیزانم ، نگران نباشید ، من به خاطر انجام وظیفه از نجف میروم ، شما هم مشغول انجام وظیفه باشید . من از طرف دولت عراق مخیر شدم بین این كه در نجف بمانم و به درس و بحث مشغول باشم و كار سیاسی نكنم یا از نجف اشرف بروم و كار سیاسی بكنم . من شق دوم را انتخاب كردم ، از نجف میروم برای فعالیت سیاسی و انجام وظیفه ، برای این كه فریاد مظلومیت ملت را ، ملتی كه همه چیزش را حتی فرزندانشان را در راه اسلام داده است به دنیا برسانم ، شما هم وظیفهی خودتان را انجام بدهید و نگران نباشید هر جا مستقر شدیم شما هم میآیید . »
بدرقه كنندگان به سوی نجف حركت كردند و امام خمینی و همراهان ، حاج احمدآقا ، فردوسی پور ، املایی ، سیداحمد مهری و یك كویتی و دكتر ابراهیم یزدی – كه برای گرفتن پیام برای دانشجویان آمریكایی آمده بود و لحظهای حركت به كاروان پیوسته بود – با دو اتومبیل به سوی ( عبدلی ) گمرك كویت حركت كردند . آقای مهری گذرنامه را برد و كارهای اداری آن را تمام كرد و ظاهرا مسئولین مرزی كویتی از روی اسم و مدارك ، امام خمینی از نشناختند . امام برای تجدید وضو پیاده شد و مأموران كویتی وی را شناختند و امام و همراهان را به سالن تشریفات راهنمایی كردند . مأموران آقای مهری را خواستند و وی را توبیخ كردند كه چرا به آنها نگفته است این مسافر آیتالله خمینی است . در نهایت مأموران به امام گفتند : از پذیرفتن شما معذوریم . امام فرمودید : ما از همین جا به فرودگاه كویت میرویم و از فرودگاه میرویم سوریه . بعد از چندی مجددا پاسخ آوردند كه اجازهی این كار را هم نداریم . كاروان مجددا به صفوان برگشت . مأموران عراق ، امام خمینی را نگه داشتند تا از قصد او مطلع شوند و امام هم یكسره پاسخ میدادند هنوز تصمیم نگرفتهام . امام خسته شدند و عبا را سركشیدند و روی نیمكتی دراز كشیدند . از خواب بلند شدند ، وقتی نگرانی را در چهرهی حاج احمد آقا دیدند ، فرمودند : « چرا ناراحتی ؟ چرا فكر میكنی ؟ ما اگر منزل خودمان بودیم الان این را نداشتیم ( با انگشت اشاره به كولر گازی كردند ) ، این خیلی از خانهی ما بهتر است . نباید نگران باشی . » خورشید كم كم در كویر فرو میرفت و تاریكی فرا میرسید . امام خمینی نماز را به جای آوردند و یك چای با یك بیسكویت خوردند و با این كه ناهار نخورده بودند فرمودند این هم شام من . تا ساعتها امام در صفوان معطل كردند . امام عصبانی شد و شروع به اعتراض كرد ، گفتند به زودی دستورالعمل از بغداد خواهد رسید . سرانجام ساعت 11 دو دستگاه اتومبیل آوردند و امام را دعوت كردند كه سوار شوند ، امام با عصبانیت فریاد زدند : « من به شما اعتماد ندارم ، به شما اطمینان نمیكنم ، چطور به ماشین شما اعتماد كنم ؟ من هرگز سوار این ماشین نمیشوم » مأموران عقب عقب رفتند و دور هم جمع شدند و گفتند سیدعصبانی شده ، رئیسشان گفت با مسئولیت من سوار بر اتومبیل خودشان شوند . امام سوار اتومبیل آقای مهری شدند و دو اتومبیل نیروهای امنیت آنها را اسكورت كردند و آقای دكتر یزدی را نیز تا صبح در همان صفوان نگه داشتند. كاروان به بصره بازگشت و شب به هتل شرقالاوسط رفتند . هنوز امام خمینی در لابی هتل بودند كه رئیس امن العالم بصره از راه رسید و عذرخواهی را شروع كرد و همه چیز را به گردن دولت كویت گذاشت . امام خمینی با عصبانیت فرمودند : « خیر ، تقصیر شما بود . تقصیر كویت نبود ، این تقصیر شماست . من 9 ساعت بدون دلیل و بدون جهت در مرز عراق معطل بودم . شما اگر میخواهید بر مردم حكومت كنید باید نظر مردم را جلب كنید ، باید رضایت مردم را جلب كنید و این رفتار و برخورد شما با ما دلیل بر این است كه شما نمیخواهید حكومت كنید ، شما علاقه ندارید به حكومت خودتان والا این رفتار یك حاكمی كه میخواهد به حكومت خودش ادامه بدهد نیست . چرا این جور رفتار كردید ؟ چرا ما را معطل كردید ؟ » تلاش رئیس بی فایده بود ، امام هیچ بهانهای را نمیپذیرفتند .
همراهان از امام پرسیدند تصمیم چیست ؟ فردا كجا میرویم ؟ امام فرمودند : « بعدا تصمیم میگیرم ، من نمیتوانم حالا تصمیم بگیرم . »
وقتی امام خمینی روی نیمكت مرز صفوان و هتل شرق الاوسط با آرامش خوابیده بودند ، وحشت تمام اركان رژیم شاه را فرا گرفته بود كه اگر فردا مردم خبر خروج امام خمینی از عراق را بشنوند چه عكسالعملی نشان خواهند داد ؟ ساواك مركز با سرعت بخشنامهای را به ساواكهای تابعه رمز كرد :
« با توجه به عزیمت خمینی از عراق چون احتمال دارد از طرف عوامل و طرف داران نامبرده حركات و تشنجاتی در آن منطقه صورت گیرد ، دستور فرمایید ضمن مراقتبهای همه جانبه در این مورد با همكاری مراجع انتظامی ، لیست مظنونین درجه یك و طرف داران حاد یاد شده سریعا تكمیل تا به محض دستور نسبت به دستگیری آنان اقدام » شود .
هجرت به سوی پاریس – امام خمینی و همراهان در هتل شرقالاوسط بصره به استراحت پرداختند . احمد آقا با امام در یك اطاق خوابیدند. صبح زود احمد آقا نزد همراهان آمد و گفت : « فردوسی ! بشارت ، امام از خواب بلند شدند و فرمودند میرویم پاریس . » احمد آقا نیز برای امام استدلال كرد ممكن است سوریه نیز مانند كویت عمل كند پس بهتر است جایی برویم كه احتیاج به ویزا نداشته باشد . امام خمینی تصمیم به سوی پاریس را از مسائل لطیف انقلاب میدانستند ؛ لذا در وصیتنامه ی سیاسی شان به این موضوع پرداخته و نوشتهاند :
« از قرار مذكور بعضیها ادعا كردهاند كه رفتن من به پاریس به وسیلهی آنان بوده . این دروغ است . من پس از برگرداندنم از كویت ، با مشورت احمد ، پاریس را انتخاب نمودم ، زیرا در كشورهای اسلامی احتمال راه ندادن بود ، آنان تحت نفوذ شاه بودند ، ولی پاریس این احتمال نبود . »
امام خمینی به همراهان فرمودند : عازم بغداد میشویم . موضوع به مأموران مراقب امام خمینی اعلام شد . مأموران پس از اطلاع به بغداد و موافقت مركز درخواست بهای پنج بلیط هواپیما كردند . ساعت 5/1 بعدازظهر مأموران عراقی كاروان پنج نفره ، امام خمینی ، سیداحمد ، فردوسی پور ، املایی و یزدی – كه ساعت 10 صبح آزاد و به آنها پیوسته بود – را به یك فرودگاه نظامی بردند و آنها را با یك هواپیمای نظامی كوچك روانهی بغداد كردند . در فرودگاه بغداد چند نفر از دوستان كه با خبر شده بودند از كاروان استقبال كردند . همراهان امام بلیط پرواز هواپیمای عراقی كه فردا ( 14/ 7 / 1357 ) عازم پاریس بود خریداری كردند و به بغداد برای استراحت آمدند و امام خمینی فرمودند : « من امشب باید بروم زیارت كاظمین » گر چه مأمورین عراقی سخت ناراحت شدند ؛ ولی در مقابل تصمیم امام تسلیم شدند . امام وقتی وارد صحن شدند و عراقیها و زایران ایرانی او را شناختند و امام را چون نگین در میان گرفتند . صبح روز 14/7/1357 امام خمینی با چها رنفر از همراهان خود سوار بر هواپیمای غول پیكر جمبوجت عراقی شد . سر میهماندار ، امام خمنی و همراهانش را به طبقهی دوم هواپیما راهنمایی كرد . بلافاصله سه نفر نیروی امنیتی نیز به آنان پیوستند . هواپیما از روی زمین برخاست ، در آن زمان هیچ كس به جز این مسافر كهنسال نمیدانست این پرواز آغاز شمارش معكوس سقوط كهنسالترین رژیم شاهنشاهی است .
بعد از چهار ساعت پرواز ، هواپیما در فرودگاه ژنف برای پیاده كردن چند مسافر فرود آمد . باید موضوع سفر امام خمینی را به پاریس به اطلاع هواداران ایشان میرساندند . مأموران امنیتی عراقی مانع پیاده شدن بودند. آقای املایی مأمور جلو پلهها را بغل كرد و دكتر یزدی با سرعت از پلهها پایین رفت و همراه با مسافرین خود را به یك تلفن رساند و خبر ورود امام خمینی به پاریس را به آقای دكتر حسن حبیبی داد و به هواپیما بازگشت . هواپیما بعد از نیم ساعت مجددا به سوی پاریس پرواز كرد . نزدیك ظهر شد سرو غذا شروع شد . غذای امام كه ظرف كوچك آبگوشتی بود و از بغداد در یخچال هواپیما نگهداری میشد ، مهماندار آن را گرم كرد و نزد امام گذاشت . پذیرایی تمام شد . نگرانی بر همراهان امام مستولی شد . موضوع نگرانی را با امام در میان گذاشتند . آقای فردوسی پور عرض كرد : « آقا اگر پاریس نگذاشتند پیاده شویم و نگذاشتند آن جا بمانیم تكلیف چیست ؟ تبسم شیرینی بر لبهای امام نقش بست و فرمودند : شماها از سفر خسته شدهاید ؟ شماها كه جوانید نباید خسته شوید ، من كه خسته نشدهام . جای دیگر میرویم . فكر كنید كجا برویم بهتر است ؟ جای دیگری از الان در نظر بگیرید كه اگر پاریس راه ندادند آن جا برویم . »
یاران امام خمینی در ایران بعد از برگرداندن امام از مرز خبری نداشتند ، همه نگران ، مردم مضطرب ، آیتالله بهشتی به عنوان رهبر جامعه روحانیت بیش از دیگران تحت فشار بود ، دائم با نجف ، با شهرهای مرزی و با خارج از كشور در تماس بود تا خبری از امام بگیرد « در اثنای پرواز بود كه خبر رسید مقصد امام پاریس است . »
به گزارش خبرگزاری فرانسه ، هواپیمای حامل امام خمینی ساعت 14/20 به وقت محلی ( 50/16 روز جمعه 14/7/1357 به وقت ایران ) در فرودگاه اورلی پاریس به زمین نشست . چند نفر از دانشجویان و هواداران از امام خمینی استقبال كردند و ایشان را به آپارتمانی كه آماده شده بود راهنمایی كردند . دانشجویان بعد از زیارت رهبرشان رفتند . چیزی از شب نگذشته بود كه نمایندهی كاخ الیزه زنگ آپارتمان را به صدا در آورد و خود را معرفی كرد . وی نزد امام آمد و پیام رئیس جمهور را ابلاغ كرد: « حق ندارید كوچكترین كاری انجام دهید . » این سخن برای حاضرین كه میپنداشتند فرانسه تعهد آزادی است بسیار تعجب برانگیز بود . امام خمینی پاسخ دادند :
« ما فكر میكردیم این جا مثل عراق نیست . من هر جا بروم حرفم را میزنم . من از فرودگاهی به فرودگاه دیگر و از شهری به شهر دیگر سفر می كنم تا به دنیا اعلام كنم كه تمام ظالمان دنیا دستشان را در دست یكدیگر گذاشتهاند تا مردم جهان صدای ما مظلومان را نشنوند ؛ ولی من صدای مردم دلیر ایران را به دنیا خواهم رساند . من به دنیا خواهم گفت كه در ایران چه میگذرد . »
با انتشار خبر ورود امام خمینی به پاریس از صبح زود دانشجویان و ایرانیان مقیم پاریس به سوی محل سكونت امام خمینی سرازیر شدند . به گزارش خبرنگار اطلاعات : « امروز 15 مهر ماه جنب و جوش زیادی در محله كشان جنوب پاریس دیده میشد . حدود 500 دختر و پسر ایرانی كه دختران موهای خود را با روسری پوشانده و با حجاب اسلامی بودند به دنبال آگاهی از ورود حضرت آیتالله العظمی خمینی به پاریس در حول و حوش محل اقامت ایشان ، ساختمان شماره 24 خیابان پون رویال گرد آمده تا از نزدیك ایشان را ببینند . گروهی از آنان موفق شدند در اجتماعی كه در آپارتمان بسیار كوچكشان تشكیل گردید ، مدتی بیانات ایشان را استماع كنند . اكثر جوانان كه ا زمحصلین ایرانی بودند از صبح زود به اشتیاق دیدار آیتالله خمینی در محله كشان اجتماع كرده بودند . »
همان روز ( 15 مهر ماه ) پیام امام خمینی خطاب به ملت ایران در پاریس منتشر شد .
این پیام را امام خمینی در آخرین ساعات در بغداد در شرح مهاجرت خود نوشته بودند . امام خمینی در این پیام توضیح دادند كه « اكنون كه من به ناچار باید ترك جوار مولا امیرالمؤمنین علیه السلام را نمایم و در كشورهای اسلامی ، دست خود را برای خدمت به شما ملت محروم – كه مورد هجوم همهی اجانب و وابستگان به آنان هستید – باز نمیبینم و از ورود به كویت با داشتن اجازه ممانعت نمودند ، به سوی فرانسه پرواز میكنم . پیش من مكان معینی مطرح نیست ، عمل به تكلیف الهی مطرح است ، مصالح عالیهی اسلام و مسلمین مطرح است. ما و شما امروز كه نهضت اسلامی بر مرتبهی بسیار حساس رسیده است مسئول هستیم . اسلام از ما انتظار دارد ..... شما مردان و زنان تاریخ باید پایداری در راه كوبیدن ستمكاران و دفاع از حق را به جهانیان و نسلهای آینده ثابت كنید . » امام خمینی در این پیام با اشاره به درگیریهای خونین در كرمانشاه و شهرهای كردستان ضمن اظهار تأسف ، اظهار امیدواری كردند كه ملت در راه اسلام و مستضعفین قیام كرده است . امام خمینی در پایان افزودند كه « وقتی مطالعهی روحیهی مردان و زنان جوان از دست داده را میكنم كه شجاعاته در مقابل مصایب ایستادگی كرده و میكنند ، برای خود احساس شرمندگی میكنم .
پی نوشت:
1 . سید احمد خمینی ، پا به پای آفتاب ، تدوین امیررضا ستوده ، ج 1 ، ص 92 .
2 . صحیفه امام ، ج 3 ، ص 502 .
3 . سید احمد خمینی ، پیشین .
4 . ر . ك اسماعیل فردوسی پور ، همگام با خورشید ، مجتمع فرهنگی و اجتماعی امام خمینی ، فردوس ، 1373 ، صص 385- 380
5 . آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ، شماره بازیابی 888 ، ص 17 .
6 . سید احمد خمینی ، پیشین ، ص 92 .
7 . آرشیو مركز اسناد انقلاب اسلامی ، شماره بازیابی 888 ، ص 41 .
8. همان ، ص 44 .
9 . همان ، ص 46 .
10 . همان ، ص 47 .
11. عباس قرهباغی ، اعترافات ژنرال ، ص 32.
12. اسماعیل فردوسی پور ، پیشین ، صص 399-389 .
13. آرشیو مركز اسناد انقلاب اسلامی ، شماره بازیابی 888 ، ص 49 .
14 . اسماعیل فردوسی پور ، پیشین ، ص 23 .
15 . سیداحمد خمینی ، پیشین ، ص 94 .
16 . صحیفه امام ، ج 21 ، ص 452 .
17 . اسماعیل فردوسی پور ، پیشین ، صص 406-399 .
18 . سیداحمد خمینی ، پیشین ، ص 95 .
19 . اسماعیل فردوسی پور ، پیشین ، ص 424.
20 . واحد فرهنگی بنیاد شهید ، او به تنهایی یك امت بود ، تهران ، 1361 ، ج 1 ، ص 230.
21 . اطلاعات ، 15/7/1357 ، ص 4 .
22 . سیداحمد خمینی ، پیشین ، ص 95 .
23 . اطلاعات 16/7/1357 ، ص 4 .
24 . صحیفه امام ، ج 3 ، ص 481 .