بهمن صادقي مزده
كارشناس ارشدفلسفه و حکمت اسلامی
sadeghi@pajohe.ir

مقدمه:
مولانا جلال الدین مثنوی را با عبارت « بشنو از نی»1 که در واقع اشاره به انسان کامل دارد، که وجودش از غیر و ماسوی الله خالیست، آغاز کرده، چرا که بیان تمام حقایق و رسیدن به مراتب بالای وجود تحت سایه ارشادات معنوی شیخ یا مراد است که تحقق میابد، و اگر دلیل راه وجود نداشته باشد این امکان خواهد بود که سالک الی الله به بی راهه رفته و حق و باطل را نتواند از یکدیگر تشخیص دهد و در نهایت در چاه ضلالت گرفتار آید0
در حقیقت پیر یا مرشد کامل و مکمل از جمله اصولیست که مولانا، شرط طریق میداند و به آن ارج می نهد و جایگاهی خاص برایش قائل است، وی به انسان کامل به عنوان دلیل راه و یاری رسان حتی برای کسانی که علی الظاهراز هیچ شیخ و مرشد و حکیم الهی پیروی نمی کنند، می نگرد، و وجود شیخ را تا لحظه ایی که سالک فانی در خداوند و معشوق حقیقی شود ضروری می داند0
لازم به ذکر است که « کلمه پیر در تصوف از جمله الفاظیست که معانی بسیار دارد و آنرا بصورت، شیخ، مراد، مرد کامل، ولی، انسان کامل، پیر، دلیل و گاهی هم در معنی انسان کبیر و غوث و قطب استعمال کرده اند، .... (به طور کلی) پیر، به انسان کاملی اطلاق می شود که مراحل تصوف را به قدم اخلاص پیموده و به حقایق رسیده باشد، تا بتواند دیگران را ارشاد نماید و تربیت آنان را به عهده گیرد»2به این مرشد کامل گاهی پیر خرابات نیز گفته می شود، که مرید را به ترک رسوم و عادات وا می دارد تا قلب او هر چه بیشتر از کدورات پاک شده و محل و مجلای تجلیات الهی شود0

پير:
برای بیان آراء و نظرات مولانا جلال الدین، از ابتدای مثنوی آغاز می کنیم، آنجایی که پادشاه قصه معشوق خود را در خطر مرگ و کسالت می بیند و برای نجات جانش هرکاری می کند که از جمله آنها، جمع کردن حکیمان و طبیبان است که هرکدامشان خود را مسیح عالمی میدانند وبه شاه قول می دهند که معشوقش را به او باز خواهند گردانید، و به خاطر غرور و تکبرشان ونیز ترک استثناء که مراد از(استثناء)، (انشاء الله گفتن است)، تمامی کارهایشان نتیجه عکس داد و خجل شدند، و کاری از پیش نبردند، و در همین راستا پادشاه پابرهنه ( که عبارت از خلع نعلین به معنای بریدن از دنیا و عقباست) جانب مسجد رفت و دست به در گاه باری تعالی برداشت وتضرع کرد و هنگامی که از شدت زاری در سجدگاه به خواب رفت، دید در رویا که پیری رو نمود، و:
گفت ای شه مژده حاجاتت رواست     گر غریبی آیدت فردا ز ماست
چونکه آید او حکیم حاذق است           صادقش دان کوامین و صادقست
در علاجش سحر مطلق را ببین         در مزاجش قدرت حق را ببین3
در حقیقت اولین مواجهه در تربیت انسان و سلوک او به جانب خداوند در ارتباط او با انسان کامل و برخورداری وی از خلیفه الله است چرا که در غیر این صورت هرگز به آن کمالی که بخاطرش آفریده شده نخواهد رسید و چنانکه گذشت «نی» در تفکر مولانا اشاره به همان امام و یا انسان کامل دارد که لقای او جواب هرسوالیست وهر آنچه دردل سالک می باشد را ترجمان است واز کسانی که پایشان به تعبیر مولانا در گل (ظلمت) گیر کرده دستگیری می کند4.
لازم به ذکر است که بحث از انسان کامل علی رغم آنکه تصور شده از عرفان و بیانات عرفا و متصوفه اخذ شده از مکتب و مذهب شیعه و قرآن کریم گرفته شده و اگر در عرفان و بیان عرفا دیده می شود از اساسی ترین اعتقادات شیعه می باشد که بعداً به تصوف راه پیدا کرده،« و اگر چه مقام نبوت و رسالت الهی به حسب ظواهر تعلیم همه ادیان الهی بالاترین درجه و موقعیتی است که برای بشر نسبت به مدارج کمالی تقرب به حضرت رب العزه متصور است ولکن با تعمق بیشتر در آیات نورانی قرآن کریم در خواهیم یافت که منصب امامت از موقعیتی برتر نسبت به نبوت و رسالت برخوردار بوده و در واقع جان و روح نبوت می باشد و آن درجه ایی است از تکامل وجودی که برای یک موجود (ممکن)، وماسوی الله، بعد از گذراندن تمامی مراحل دشوار تکامل، نیل بدان میسر می شود»5واین نص صریح قرآن کریم است درباره پیشوای ادیان توحیدی حضرت ابراهیم(ع) که می فرماید: « و آنگاه که ابراهیم را به حوادثی دشوار آزمودیم و او تمامی آنها را با موفقیت پشت سر گذاشت، خداوند بدو فرمود که: ( من تو را امام برای آدمیان قرار دادم) »6درواقع « امامت، درجه و مرتبه سومی دارد که اوج مفهوم امامت است و کتابهای شیعه پر است از این مطلب .... این مساله از زمانی در میان شیعه مطرح است که هنوز تصوف صورتی به خود نگرفته بود و هنوز این(موضوع) در میان متصوفه مطرح نبود، بعدها این مساله در میان متصوفه مطرح شده است....واین مساله (انسان کامل) و حجت زمان است، .... مولوی می گوید( پس به هردوری ولیی قائم است)... هیچ عصر و زمانی از یک ولی کامل خالی نیست»7،و این همان دیدگاه شیعه است در خصوص ولی کامل اعظم و اینک به معنای ولایت پرداخته می شود0

معنای ولایت
بنابر طریقه اهل کشف« ولایت بکسر«واو»، بمعنی امارت و تولیت و سلطنت، و بفتح «واو» به معنی محبت است0 ولایت، ماخوذ از ولی به معنی قرب هم استعمال شده است، ولایت در اصطلاح اهل معرفت، حقیقت کلیه ایی است که شانی از شؤن ذاتیه حق، و منشأ ظهور و بروز و مبدأ تعینات، و متصف به صفات ذاتیه الهیه، و علت ظهور و بروز حقایق خلقیه؛ بلکه مبدأ تعین اسماء الهیه است0(الله هوالولی الحمید)0و(الله ولی الذین آمنو یخرجهم من الظلمات....) حقیقت ولایت به مذاق تحقیق، نظیر وجود متجلی در جمیع حقایق است، مبدأ تعین آن، حضرت احدیت وجود و انتهای آن عالم ملک و شهادت است، ولایت به معنی قرب، درجات متفاوته و ظهورات مختلفه دارد، تا منتهی شود به مقام قرب حقیقت حق به اشیاء که معیت قیومیه و سریانیه با جمیع مظاهر وجودی دارد»8و باید دانست« که نبوت جهت «خلقی» است، و دارای دولت خاص، که تابع اسماء حاکم برصاحب آن مقام است، ولی ولایت جهت« حقی» است، وحکم آن ازلی و ابدی است و در اقطاب و کمل از محمدیین (علیهم السلام) سریان و ظهور دارد»9و در مثنوی مراد از«نی» همین انسان کامل است که از غیر حق خالی و فانی شده و هر نغمه ایی که از آن شنیده می شود در حقیقت از نای زن است، نه از خود نی، چنانکه او در این خصوص از زبان نوح علیه السلام چنین می گوید:
گفت نوح ای سرکشان من من نیم      من زجان مردم به جانان می زییم
چون ز جان مردم به جانان زنده ام    نیست مرگم تا ابد پاینده ام
چون به مردم از حواس بوالبشر        حق مرا شد سمع و ادراک و بصر
چونکه من نیستم این دم ز هوست      پیش این دم هر که دم زد کافر اوست10
در واقع امامت هدایت تکوینی و وجودیست، و امریست که برای هدایت باطنی سالک الی الله لازم است، و حتی پیامبران نیز جهت هدایت بشر به این بعد ( ولایت) نیاز دارند و در واقع هدایتگری انبیاء الهی مرتبط با آن خصوصیت وجودی در آنها است که از آن به امامت تعبیر می شود، پس انبیاء به حسب فکر و نظر و از جهت آنچه که به ظاهر شریعت مربوط میشود نبی و رسول هستند، و به حسب واقع و جاذبه وجودی امامند0
جمع بندیی که می شود از مقایسه بین نبی و ولی به عمل آورد اینست که:
الف- ولی، عالم به شریعت و حقیقت، و آگاه از ظاهر و باطن است، در صورتی که حوزه انبیا، و رسولان، تنها شریعت و ظاهر است0
ب- نبوت و رسالت، محدود به زمان و مکان اند و لذا منقطع می شوند، چنانکه هم اکنون منقطع شده، اما ولایت محدود به زمان و مکان نیست، بلکه از ریشه سرمدیت و ابدیت و اطلاق است0
ج- نبی و رسول، علم و آگاهی خود را، به وسیله ملک و سایر عوامل وحی از خدای می گیرد، اما علم و آگاهی ولی، مستقیماً، و بالمباشره، از باطن حقیقت محمدیه، یعنی از ذات حق با تعین نخستین ذات، افاضه می شود0
د- افضل اسماء الهی، همان اسم« الولی» است، و منشاء هر موجودی تعینی از اسماء الهی است، بنابراین، آن موجودی که اسم « الولی» بوده و ناشی از تعین به آن باشد، از همه موجودات افضل خواهد بود0
ه- همچنان که انبیاء را خاتمی است، که وی فیو ضات علم حقیقت را با لمباشره و مستقیماً از حقیقت محمدیه، در یافت می دارد0»11اما جهال به حرص و حسد و کین در غالب ناکثین و مارقین و قاسطین در می آیند و خود را که از هرشقی دون پایه ترند امام و خلیفه معرفی می کنند، چرا که:
این ندانستند ایشان از عمی      هست فرقی در میان بی منتهی12
و مولانا این مطلب را از زبان طوطی جان بیان می دارد، و آن هنگامیست که طوطی با دیدن جولق سر برهنه ایی به حرف می آید که :
از چه ای کل با کلان آمیختی        تو مگر از شیشه روغن ریختی
از قیاسش خنده آمد خلق را            کو چو خود پنداشت صاحب دلق را
کار پاکان را قیاس از خود مگیر   گرچه باشد در نوشتن شیر شیر
جمله عالم زین سبب گمراه شد       کم کسی ز ابدال حق آگاه شد
همسری با انبیاء برداشتند            اولیاء را همچو خود پنداشتند13
ضمن این مطلب مولانا اعتقاد به حضور پی در پی اولیاء الله در هر زمانی دارد به این ترتیب او قائل به ولی خدا در تمام دورانها ست و
چونکه شد از پیش دیده روی یار    نایبی باید از و مان یادگار14
و این یکی دیگر از دیدگاههای شیعی است، مبنی بر اینکه باید پس از رسول اعظم ولیی ماند تا ما را به حقیقت تعالیمی که از جانب خدا بر ایشان نازل شده، آگاه گرداند و باطن آن را به انسان بنمایاند، چرا که به اعتقاد وی
بی عنایات حق و خاصان حق      گر ملک باشد سیاهستش ورق15
و این همان دیدگاه شیعه هست مبنی بر اینکه، بدون شناخت امام و پیروی از دستورات ایشان هنگام مرگ گویی به دین مردم زمان جاهلیت مرده است، و مرید می بایست همچون موسی زیر حکم خضر یا همان خلیفه خداوند بر روی زمین برود تا بتواند ره پوید و به معشوق حقیقی خود برسد0

پي نوشت:
1- بلخی، جلال الدین محمد، مثنوی معنوی، به اهتمام رینولد نیکلسون، با مقدمه؛ محمد عباسی، نشر طلوع، چاپ نوزدهم، 1386، دفتر اول، ب، 1
2- گوهرین، سید صادق، شرح اصطلاحات تصوف، جلد دوم، نشر زوار، چاپ دوم، 1376، ص 361
3- مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت 62 به بعد
4- همان منبع، ب 97 به بعد
5- قاضی، سید محمدحسن، آیت الحق، ترجمه؛ سید محمد علی قاضی نیا، مقدمه؛( فلسفه عرفان شیعی) نگارش؛ حسین غفاری، نشر حکمت،چاپ اول، ص 6و7
6- قرآن کریم، سوره بقره، آیه 124
7- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، جلد چهارم، نشر صدرا، چاپ هشتم، 1384، ص 848و849، با اندکی تلخیص
8- آشتیانی، سید جلال الدین، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، نشر بوستان قم، چاپ پنجم، 1380 ص 865و866
9- حضرت  امام خمینی، مصبااح الهدایه الی الخلافت والولایه، مقدمه؛ سید جلال الدین آشتیانی،موسسه نشرو تنظیم آثارامام، چاپ پنجم، 1384، ص 22
10- مثنوی معنوی، دفتر اول، ب 3190 به بعد
11- یثربی، سید یحیی، عرفان نظری،نشر بوستان قم، چاپ چهارم، 1380، ص 395و396
12- مثنوی معنوی، دفتر اول، ب 267
13- مثنوی معنوی، ب 259 به بعد
14- همان منبع، ب 680
15- همان منبع، ب 1926