روح الله مهدلو
مقدمه:
جايگاه سينما در تبيين و تعميق ارزشهاي انساني :
پرواضح است كه درجامعه كنوني ما، سينما مي تواند درانجام رسالت خطير فرهنگي ، بعنوان رسانه اي پرتوان ، نقشي مهم و اثرگذار داشته باشد به همين دليل ، پرداختن به هنر سينما مي تواند يكي از ضرورتهاي انكار ناپذيرتحكيم وتثبيت ارزشها و ترويج فرهنگ ديني و ملي جامعه اسلامي محسوب مي شود. بويژه اين هنرمي تواند در ميان گروههاي سني جوان جامعه ما در مقايسه با شيوه ها و نگرشهاي سنتي حاكم بر فضاهاي علمي ، آموزشي و تربيتي اين ديار، نقش وكاركردي پرجاذبه تر داشته باشد. سينما بعنوان يكي ازكارآمدترين ابزار توسعه فرهنگي در تمامي جوامع ، و بويژه در ايران ، بايد مفاهيمي مانند انديشه و استعلا ، تعالي گرايي روح و تعميق باورهاي مكتبي و ملي را در نهاد مخاطب تثبيت نموده و فرهنگ صحيح و بدور از شعار را در جامعه نهادينه نمايد. سينما در دهه اخير و بويژه در سالهاي بعد از انقلاب دچار تحولات چشمگير و عميقي از حيث محتوا شده است . ولي همواره با مشكلات و نقايصي مواجه بوده و سعي در زدودن آن از پيكره خود نموده است. بحران سوژه در سينماي ايران ، يك بحران ساختگي و ناشي از عدم خلاقيت ، آسايش طلبي ، محدودنگري ، تقليدگرايي وعدم شناخت مولفه هاي فرهنگي واجتماعي جامعه مي باشد. برخي از سينماگران و فيلمنامه نويسان به جاي تحقيق وتعميق درمسائل اجتماعي ، فرهنگي وسياسي جامعه و نيزاحصاء نيازهاي مردم ، باپيروي از تفكر نادرست سطحي نگري وبا رويكرد تجاري صرف ، خلاقيت را كنار زده واقدام به تهيه و ساخت فيلمهايي با درون مايه سست كه عمدتا درتبيين هدف غايي فيلم هم دچار ضعف وسطحي نگري شده اند نموده اند. پيامد اين ژانر از سينما ، عليرغم عدم درك صحيح هدف و محتواي فيلم توسط مخاطب گرديده وگسترده ترشدن دايره شبهات مخاطبان در رابطه با موضوعات و محورهاي اعتقادي را بدنبال خواهد داشت . اين فيلمها به بهانه پرداختن به مسايل و معضلات فرهنگي ، مذهبي و اجتماعي غالبا به فيلمهايي با درون مايه عاشقانه وايجاد نوعي توهم فانتزي در مخاطبان مبدل گشته است.
البته اين نكته نبايد از نظردور بماند كه اغواي مردم بوسيله فيلمهاي رويايي و احساسي محض ، با فيلمهاي سينماي تجاري مغايرت دارد ، بعبارت بهتر، هيچ كس منكرجايگاه سينماي سالم تجاري نيست. چراكه دايره فرهنگ سازي و تاثيرگذاري سينماي تجاري محض ، محدود بوده واندك اندك ، موجبات به قهقرا رفتن صنعت سينماي كشور را فراهم خواهدكرد.
تهيه ، توليد و پخش فيلم هاي تجاري كاذب كه بشكل سطحي و بدون رعايت اصول و قواعد فيلمسازي كه فقط مردم را دچار خيال پردازي هاي واهي و بي پايه و اساس مي نمايد موفقيت گيشه ها را تضمين نموده و ضربات مهلكي برپيكره فرهنگ اين مرز و بوم وارد مي كند.اين فيلمها ، مضامين انساني و ديني را از سينما زدوده و با بد آموزيهاي خود ، راه فرار از خانه ، يافتن دوست از جنس مخالف ، شب نشيني و پارتي ، استماع مواد مخدر و روانگردان ، پرخاشگري و درگيري با والدين وكم توجهي به ارزشهاي والاي ديني را فراروي آنها مي گذارند. سيد شهيدان اهل قلم ، سيد مرتضي آويني در اين باره چنين مي نويسد: "پرده سينما، قاب آيينه ضمير خود ماست و بنابراين از اين پس ، رفته رفته جلوه هاي خود آگاهي ما دراين آيينه ظاهرخواهد شد و به آن تحول فرهنگي كه در باطن قوم ما رخ داده است خواهد پرداخت".
تبيين ، توصيف و تحليل كلي مسئله
معنا گرايي در سينما :
براي آنكه معناگرايي دراثر ديده شود و بتواند بر مخاطب تاثيربگذارد بايد مقدماتي ازحيث نوشتن و اجرا رعايت شود تا بتواند برمخاطب تاثيربگذارد . شعارزدگي در ديالوگها ، موجب گريزان شدن مخاطبان مي شود. بنابراين براي آنكه معناگرايي در سينما تجلي يابد ، مي بايست شناخت و در نظرگرفتن سطح و جايگاه شعور مخاطب در اولويت وظايف اصلي نويسنده قرار بگيرد . حصول معناگرايي در مخاطبان سينماي ايران ، تامل وسيع فيلمنامه نويسان را مي طلبد تا اينكه ، رويكرد جديدي را بصورت تلنگر، به مخاطب يادآوري نمايند. سينماي ايران براي نيل به چنين مقصودي بايد انواع و اقسام آزمونها و خطاها را تجربه كند تا به سطح سينماي معناگرا ارتقاء يابد . بارزترين مفاهيم سينماي معناگرا مفاهيمي چون انديشه و استعلا، تعالي گرايي و جسم همراه با روح مي باشد ، البته اين بدان معني نيست كه سايرحوزه ها و محصولات سينمايي فاقد معنا باشند بلكه بدنبال معني نيستند واين همان مرز سينماي معناگرا با ساير ژانرهاي سينمايي است.
در اين نوشته سعي مي شود ، فيلم سينمايي چارچنگولي كه محصول سال 1387 به كارگرداني آقاي سعيد سهيلي مي باشد ، مورد نقد و بررسي قرارگرفته وتحليلي از آن ارايه گردد. فيلم سينمايي چارچنگولي دريك كلام ، در صدد تبيين اصل مذموم بودن افراط وتفريط درجامعه و ممدوح بودن اعتدال و ميانه روي دراعمال و رفتار فردي و اجتماعي برآمده است. اين فيلم با رويكرد طنز، افراط وتفريط افراد يك جامعه را بشكل دو انسان بهم چسبيده ترسيم مي كند ، كه دائما با هم درتضاد بوده و مشكلاتي را نيز پديد مي آورند. فيلم سينمايي چارچنگولي كه با هدف تبيين وتشريح آيه 19 سوره مباركه لقمان " واقصد في مشيك ..." ويا حديث " خير الامور اوسطها" تهيه و ساخته شده است ، به دلايلي كه بدان اشاره خواهد شد ، بخوبي نتوانسته موضوع افراط وتفريط در جامعه را به نمايش گذاشته بلكه در اين رابطه ، دچار لغزشهايي نيز گرديد. چنين به نظر مي رسد ، نويسنده اين فيلم ، بصورت زيركانه كه در صحنه ها و ديالوگهاي بازيگران نمود بارزي نيزداشته است سعي مي كند از اعمال ، رفتار وگفتار شخصيت منفي فيلم ، جانبداري نموده و بواسطه آن اعمال ورفتار شخصيت مثبت و مذهبي فيلم را در حاشيه قرار دهد.البته بعيد به نظر مي رسد كه هدف پيش بيني شده و اوليه اين فيلم ، حمايت از بعد منفي داستان بوده باشد ولي جريان فيلم حكايت ازاين مطلب داشته و دليل اين مدعا مي باشد نتيجه ايكه مخاطب از داستان اين فيلم بدست مي آورد ، پرهيز از افراط وتفريط واتخاذ مشي اعتدال و ميانه روي در اعمال و رفتار فردي واجتماعي نبوده بلكه مذموم بودن برخي اعمال مستحب مي باشد. چرا كه اين فيلم در بعضي صحنه ها ، افعال شخصيت مذهبي داستان را مورد نكوهش قرار داده وآنها را مصاديق تندروي در افعال وعبادات تلقي مي كند . جريان اين فيلم حاكي از اين مطلب است كه نويسنده فيلمنامه ، درك صحيح و عميقي نسبت به مقوله مذموم بودن افراط و تفريط و مصاديق آن در اعمال و رفتار و نيز جايگاه رفيع اعتدال و ميانه روي در رفتار فردي و اجتماعي از نظر اسلام نداشته و تنها دراين رابطه به بينش واجتهاد فردي خود اكتفا نموده است. اعتدال و ميانه روي كه در اسلام از آن سخن به ميان آمده و انسان را بدان دستور داده ، مقوله ايست كه داراي جايگاه بلند و رفيعي است و با آنچه كه دراين فيلم به آن پرداخته مي شود تناقض دارد.
نكات قابل تامل درفيلم:
از جمله نكات مهم و قابل تامل در صحنه هاي مختلف اين فيلم مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:
1. استفاده از الفاظ واصطلاحات زشت و ركيك كه منجر به بد آموزي در مقاطع مختلف سني وترويج بد اخلاقي و فحاشي در خانواده ها خواهد شد.
2. استفاده ازكلمات و جملات مشمئز كننده در برخي از صحنه هاي فيلم، هنگام اجابت مزاج لازم به توضيح است كه بهره گيري از چنين اصطلاحات والفاظي در قالب ديالوگ شخصيت هاي فيلم ، نشان از فقر محتوايي كلام در اين فيلم دارد. البته عوامل ودست اندركاران فيلم سعي كرده اند با تلفيق ديالوگ هاي خنده دار وتوان شخصيت هاي طنز فيلم ، ظاهر و محتواي طنز گونه فيلم را حفظ نمايند.
3. در جاي جاي فيلم ، مكررا به چشم مي خورد كه اعمال ، افعال وگفتار شخصيت مذهبي فيلم (احمد يا بهرام) مورد اهانت ، سرزنش و بي توجهي قرار گرفته واز سوي بزرگترها اعمال افراطي و بيحاصل محسوب مي گردد. اگرچه شايد اين نكته ظريف از ديد برخي از مخاطبين پنهان بماند ولي حكايت از جانبداري دقيق ازشخصيت و بعد منفي فيلم مي كند.چرا كه غالبا خانواده هاي متدين ومذهبي تمايلي به افعال واعمال خوب ومثبت اعضاي خانواده دارند ، تا افعال زشت وقبيح. در صورتيكه به هيچ وجه اعمال زشت شهرام كه سرشار از بدآموزي است مورد غضب خانواده قرار نمي گيرد. سرزنش احمد توسط برادر كوچكترش (تعادل) بواسطه انجام برخي مستحبات در نماز هم از نكات قابل تامل در اين نوع جانبداري تلقي مي شود.
4. ترويج ابتذال در گفتار ، رفتار و سكنات در فيلم مانند(رقص بندري ، استفاده از جملات تحريك كننده وغير شرعي توسط شخصيت منفي فيلم نسبت به نامزد برادرش) نيز از نكات منفي و قابل ملاحظه مي باشد. كه مي تواند درتخريب باور هاي اعتقادي مردم نقش بسزايي ايفا نمايد.
5. ترويج انواع واقسام مد غربي در لباس و ظاهر بازيگران اين فيلم مي تواند در رسوخ فرهنگ صادراتي غرب درجامعه اسلامي موثر واقع شده و جايگزيني فرهنگ ابتذال با فرهنگ و هويت اصيل جامعه را تسريع ببخشد.
6. از بين بردن حدود و ثغور محارم و غيرمحارم در برخي از صحنه ها وديالوگهاي فيلم. باتوجه به اين نكته كه اگر در جامعه ، حد و مرز محارم وغيرمحارم از بين رفته و مورد بي توجهي واقع شود ، ناهنجاريهاي عديده اي درسطح جامعه ايجاد شده و نيز به تبع آن مشكلات وگرفتاريهايي براي بانوان جامعه ايجاد خواهد كرد مي بايست ، فعالان عرصه فرهنگ بويژه عناصرتهيه فيلم به اين نكته واقف باشند كه نبايد به بهانه تهيه فيلم هاي طنز، مرز ارزشها و باورهاي مذهبي را ناديده بگيرند.
7. استفاده و بهره گيري تعمدي از ديالوگهايي كه ناظر به افراطي بودن شخصيت مذهبي فيلم مي باشد يابعبارت ديگر، سيرفيلم ، افراطي بودن احمد را به او تحميل مي كند.در برخي از صحنه هاي اين فيلم مواردي مشاهده مي شود كه با شخصيت مثبت و مذهبي موجود در فيلم كاملا تناقض دارد.
8. معرفي ، ترويج وگسترش ايام و مناسبتهاي كشور هاي غربي مانند روز ولنتاين در چند جاي فيلم . چنين به نظر مي رسد كه اين فيلم ، بجاي پرداختن به موضوع و محور اصلي ، تمام همت خود را مصروف معرفي تيپها و مدلهاي مختلف غربي ، ايام خاص و ويژه كشورهاي بيگانه و... نموده است.
9. كسب مشروعيت سير فيلم و هدف صحنه هاي خاص آن از وجود شخصيت روحاني فيلم.
10. استفاده ابزاري وتمسخرآميز از اشعار شعراي نامدارايران. لازم بذكر است كه برخي از اشعار حافظ كه در برگيرنده معارف والا وانديشه هاي تابناك اسلامي مي باشد ، در اين فيلم به استهزاء گرفته شده و شان و منزلت آن از عشق حقيقي به عشق غير حقيقي تنزل پيدا كرده است.
در نمازم خم ابروي تو در ياد آمد حالتي رفت كه محراب به فرياد آمد
11. عدم شركت احمد(شخصيت مذهبي فيلم) در نماز جماعت ، به دلايل طرح مباحث سياسي در مسجد ، هيچگونه تناسبي با ساير اعمال او ندارد.بعبارت بهتر ، نويسنده فيلم مي بايست مواردي كه مي تواند تناسب بيشتري با اعمال يك فرد افراطي داشته باشد را درمعرفي او لحاظ مي كرد.
12. القاء تصنعي پست وحضيض بودن مكان عبادت و خلوتگاه شخصيت مذهبي داستان.
دراين فيلم مكان عبادت احمد ، بواسطه زندگي سگها در آن به سخره گرفته شده و پست جلوه داده شده است.مضافا به اينكه جمله (خلوتگاه خاكباز خاك برسر) بر سردرعبادتگاه احمد نقش بسته است. دراين رابطه چنين مي توان عنوان نمود كه اگر هدف فيلم تبيين اين نكته است كه حد و مرز اعمال افراطي و تفريطي افراد جامعه از هم شناخته شده و سيماي اعمال افراد متعادل در جامعه معرفي شود لازم نيست كه جريان فيلم بصورت كاملا تصنعي اين مطلب را به مخاطبين گوشزد نمايد ، بلكه مي بايست فيلم ، ضمن پرهيز از اهانت وطرفداري و جانبداري از شخصيتهاي داستان كه در صحنه هاي مختلف فيلم بچشم مي خورد ، قضاوت در اين مورد را به عهده مخاطب بگذارد.
13. پر واضح است كه در آموزه هاي دين مبين اسلام ، خوابيدن در قبر براي استغفار از گناه ، نه تنها عمل ناشايست وافراطي تلقي نمي شود بلكه مي تواند باعث تنبه انسان نيز باشد.در صورتيكه اين مطلب در اين فيلم از مصاديق عمل افراطي محسوب شده است.
14. از جمله نكات قابل تاملي كه در برخي از صحنه هاي اين فيلم بچشم مي خورد ، اينست كه فيلم سعي مي كند با به تصوير كشيدن تضاد ميان اعمال و رفتار( شهرام و بهرام ) و تلاش شخصيت مذهبي داستان در ارشاد و بازداشتن برادر منحرفش از ارتكاب معاصي ، نوعي اراده تحميلي به لايه هاي مختلف در جامعه را به نمايش بگذارد بعبارت ديگر، چنين مي توان بيان كرد كه جامعه اسلامي بمنظور حفظ ماهيت و هويت خويش ، ناگزير از تزريق برخي قوانين در جهت صيانت از ارزشها و باورهاي مذهبي و ديني است. وافراد يك جامعه نيزموظف به رعايت اين قوانين بوده وحق هنجارشكني در جامعه را نخواهند داشت .البته اين مسئله در تمامي كشورهاي جهان ، امري منطقي تلقي شده و ضامن بقاي فرهنگي كشور و در سطحي وسيعتر، حافظ هويت ملي و ديني يك كشور خواهد بود.
15. يكي ديگر از موارديكه مي تواند قابل بررسي و نقد به اين فيلم باشد اين مطلب است كه فيلم طنزيكه در بر گيرنده محتواي معنايي مي باشد ، نبايد با استفاده از ابزار هاي مختلف ، برخي از ارزشهاي رايج در جامعه را هدف قرار داده واز آن در جهت پيشبرد قالب طنز گونه فيلم بهره بگيرد.در اين فيلم مشاهده گرديد كه احمد يا بهرام در قبرستان به جاي مرثيه خواني براي فرد فوت شده از عبارت هاي سست و نابجايي مانند" امروز روز ولنتاينه" و... استفاده مي كند،كه هيچ شانيتي نيز با مكان قبرستان كه مي تواند براي انسان مكان تنبه وعبرت باشد ندارد.
16. اين فيلم نهايتا با كم توجهي به اصل و هدف پيش بيني شده براي آن به نتيجه گيري ضعيف و با ارجحيت روال عادي فيلم كه رويكرد اجتماعي است به پايان مي رسد.