- محمد علي موظف رستمي
- داريوش فتاحي 


فرآيند و گفتمان توسعه كه ضامن پيشرفت و رفاه عمومي است ، عواقب و پيامدهايي را نيز به همراه دارد كه بي توجهي به آن نتيجه اي جز تهدير و تهديد منابع ملتي ندارد. شيوع رفاه و ميل و حرص نسبت به بهره برداري از دستاوردهاي تكنولوژي و توسعه ، گاهي به روندي غيرقابل مهار و بي مهابا تبديل مي شود و ملتي، ناخودآگاه تمامي منابع و داشته هاي خود را بدون تامل نسبت به عواقب مخرب و زيانبار آن به قربانگاه تباهي مي كشاند. بي جهت نيست كه رهبر زمان شناس ما ، آغازين سال دهه چهارم انقلاب را به شعار محوري « اصلاح الگوي مصرف» مزّين نمود.
روند رو به رشد و فزاينده اسراف و تبذير و تمايل به تجمل گرايي ، پديده اي نوظهور و خلق الساعه در كشور ما محسوب نمي شود. سالياني است كه متاسفانه اين بيماري مزمن اجتماعي ، چهره كريه خودرا نمايان ساخته و گويي مسابقه اي نفس گير را در خصوص دستيابي هر چه بيشتر به امكانات رفاهي و دستاوردهاي تكنولوژي و به رخ كشيدن آن در بين عوام و خواص به نظاره نشسته ايم.
مويد اين مدعا بررسي فرازهايي از سخنان مقام معظم رهبري در سالهاي گذشته پيرامون اين مقوله است .
1- « 2/9/1368 » : «اينجانب از اينكه كساني مي كوشند تا در ميان مردم ، رسم تجمل گرايي و اسراف و ولخرجي را ضايع كنند شديداً نگران و متاسفم و از اينكه مردم فداكار و انقلابي ايران به مصرف گرايي سوق داده شوند و قناعت انقلابي را از ياد ببرند به خدا پناه مي برم.»
2- « 14/1/72 » : « بسياري به خودشان حق مي دهند كه نعمتهاي الهي را بي حساب و كتاب، مصرف كنند ، هيچ ملاحظه اي نمي كنند و هيچ حدي نگه نمي دارند و حتي نعمت هاي الهي را ضايع كنند . چقدر نان ضايع مي شود، چقدر غذاي طبخ شده شايع مي شود چقدر ميوه مصرف نشده ضايع مي شود و از خانه ها بيرون ريخته مي شود. چقدر لباس زيادتر از اندازه لازم خريداري مي شود و در خانه ها و صندوقها مي ماند براي اينكه يكبار در مراسمي پوشيده شود . اينها اسراف است. »
3- « 29/12/75 » : « در همه امور بايد به صرفه جويي عادت كنيم. صرفه جويي ، يعني آن چيزي را كه قابل استفاده است و مي توانيم از آن استفاده كنيم. نسبت به امكانات با هوس رفتار نكنيم. دائماً چيزهاي ماندگار را نوكردن ، چيزهاي ضايع نشدني را دور ريختن روش درستي نيست. به نظر من بايد مسئولان كشور، راه صرفه جويي و مقابله با اسراف را به مردم ياد دهند. من بصورت كلي اين را عرض مي كنم مسئولان دولتي هم بايد اسراف نكنند. اسراف مسئولان دولتي از اسراف مردم عادي مضرتر است. زيرا كه اين اسراف در بيت المال است. »
4- « 28/12/76 » : « من مردم را به قناعت دعوت مي كنم. قناعت سر افرازانه ، قناعت انسان عاقل و خردمندي كه مي داند آينده خود را با قناعت تامين مي كند و زندگي و روال اقتصادي كشور را تسهيل و به مسئولين كمك مي كند كه بتوانند تدابير صحيح را در كار اداره مملكت اعمال كنند. »
5- « 4/10/77 » : «لازم است كه به مسئله قناعت اهميت بدهند. اسراف نكردن در مواد غذايي ، چقدر مواد غذايي دور ريخته مي شود ؟ حتي اسراف نكردن در مواد دارويي ، چقدر مواد دارويي غير لازم خريده مي شود و به خانه ها برده مي شود و بدون مصرف باقي مي ماند. عزيزان، يك ملت حق دارد با رفاه زندگي كند. حق دارد خوش بگذراند. حق دارد از انواع نعم الهي استفاده كند. همه قشرهاي يك ملت هم بايستي بتوانند استفاده كنند ليكن حتي در مواقعي كه يك دولت و يك ملت برخوردار از درآمد هستند اسراف مضر و مذموم و شرعاً حرام است چه بدتر آن وقتي كه درآمد يك كشور به طور موقت كم شود. »
فرازهاي فوق در قالب هشدار و در واقع بعنوان عاملي بازدارنده و انذار دهنده درخصوص مصرف گرايي غير متعادل و غير معقول از سوي معظم له بيان شده است. چنانچه بررسي روند توسعه در كشور ما نيز بيانگر رشد روزافزون و بي رويه مصرف و عدم تعادل و تناسب آن با مسئله توليد داخلي بوده است. اما گو اينكه در سالهاي پاياني دهه هفتاد و در تداوم آن، گذار سالهاي دهه هشتاد اين موضوع شدت بيشتري يافته به گونه اي كه ديگر از قالب هشدار و تحذير و تشويق به قناعت به گلايه مندي از تجملگرايي و اشرافي گري برخي از افراد تبديل شده است. »
6- « 4/10/78 » : « اصل تجمل، همراه با اسراف و زياده روي است و بد است . ليكن جنبه دومي دارد كه اهميتش كمتر از جنبه اول نيست و آن انعكاس تجمل شما در زندگي مردم است. بعضي ها از اين غفلت مي كنند. وقتي شما جلوي چشم مردم، وضع اتاق و دفتر و محيط كار و محيط زندگي را آنچناني مي كنيد اين يك درس عملي است و هر كس اين را مي بيند بر او اثر مي گذارد ، فضا را فضاي تجملاتي و تجملگرايي و عادت كردن به تجمل قرار ندهيم.
7- « 15/9/81 » : مصرف گرايي براي جامعه، بلاي بزرگي است. اسراف، روز به روز، شكافهاي طبقاتي و شكاف بين فقير و غني را بيشتر مي كند. يكي از چيزهايي كه لازم است براي خود وظيفه بدانيد اجتناب از اسراف است.
و سرانجام روند اسراف و مصرف گرايي و ميل به تجمل و تبذير به چنان حدي از افراط رسيد كه ابتداي دهه چهارم انقلاب اسلامي توسط معظم له به اصلاح الگوي مصرف نامگذاري شد. ايشان در گفتمان سالانه خويش در مشهد مقدس نكاتي بسيار محوري و مهم را در اين ارتباط بيان فرمودند :
«يك قدم اساسي در زمينه پيشرفت و عدالت، مسئله مبارزه با اسراف ، حركت به سمت اصلاح الگوي مصرف و جلوگيري از ولخرجي ها و تضييع اموال جامعه است لازم است بعنوان يك سياست، مسئله صرفه جويي را در خطوط اساسي برنامه ريزي هايمان در سطوح مختلف اعمال كنيم.
صرفه جويي بمعناي مصرف نكردن نيست بلكه بمعناي درست مصرف كردن ، بجا مصرف كردن ، ضايع نكردن مال و مصرف را كارآمد و ثمربخش كردن است. مصرف بيهوده و هرز در واقع هدر دادن مال است. وضع جامعه ما بلحاظ مصرف وضع خوبي نيست. عادتهاي ما ، سنتهاي ما ، روشهاي غلطي كه ياد گرفته ايم. يك نسبت درست و به سود توليد وجود داشته باشد. يعني توليد در جامعه هميشه بايد بر مصرف، افزايش و برتري داشته باشد. وقتي جامعه اي دچار اسراف شد از لحاظ فرهنگي نيز بر روي او تاثير منفي گذاشته مي شود. بنابراين مسئله صرفه جويي و اجتناب از اسراف هم اقتصادي است هم اجتماعي و هم فرهنگي.
مثلاً در مورد نان 33% آن ضايعات است. در مورد آب 22% از آن هدر مي رود. مصرف انرژي در كشور ما بيش از دو برابر مصرف متوسط در جهان است. ( چه برق و چه حاملهاي انرژي نظير نفت ، بنزين ، گاز و گازوئيل).»
عدم فرهنگ سازي درخصوص استفاده درست از دستاوردهاي توسعه منجر به توليد فرهنگ استفاده نابجا و ملكه شدن آن در بين مردم شده است. در برهه كنوني و با توجه به ايجاد موجي از بحران و ركود فراگير در اقتصاد جهاني طرح چنين مسئله اي خود بياگر شناخت دقيق و آگاهانه رهبر معظم از چالشي جديد در عرصه اقتصاد است كه عدم تدبير صحيح و بهنگام در اين خصوص ، معضلات بيشماري را در ابعاد مختلف اقتصادي ، اجتماعي و حتي فرهنگي در پي خواهد داشت. به همين جهت طرح بحث « اصلاح الگوي مصرف » نمي بايست تنها در محاق نظريه پردازي و گفتمان باقي بماند و بيش از هر چيز ديگر نيازمند بررسي و كنكاش عميق و جامع الاطراف و سپس ارائه راهكارهايي كاربردي و قابل انجام تا حصول مقصود و رسيدن به ساحل نجات است تا از اين رهگذر انشاء الله با تحمل كمترين هزينه و آسيب علاوه بر حفظ دستاوردهاي ارزشمند انقلاب و منابع ملي و ميهني ، بستر و زمينه و بهره مندي نسلهاي آينده نيز از اين ثروت خدادادي فراهم گردد. تعمق و تامل در اين وادي ، في البداهه راهكارهايي محسوس و ملموس را در وادي نظر فرار مي دهد كه به سمع و نظر خوانندگان اين نوشتار خواهد رسيد :
1- جمع آوري اطلاعات : پيش از برداشتن هر گامي و در هر تجربه علمي ، جمع آوري اطلاعات مربوط به موضوع و مقوله مورد نظر بديهي ترين و ابتدايي ترين اقدام منطقي قلمداد مي شود. امروزه اين عبارت كه «هرجا اطلاعات بيشتر وجود دارد قدرت نيز وجود دارد» به صورت يك اصل قابل قبول مورد پذيرش واقع شده است.اطلاعات جامع و كامل خود سبب كاهش هزينه هاي ناشي از اقدامات غلط و نابجا مي گردد . دستيابي به اطلاعات غني و گسترده امكان درك و برداشتي صحيح تر و اصولي تر از شاكله موضوع و پردازشي مبنايي تر را فراهم مي سازد به همين جهت نخستين گام در راه اصلاح الگوي مصرف و پيش از هر اقدامي جمع آوري تمامي اطلاعات مربوط به اين موضوع است. اطلاعات درخصوص آنكه الگوهاي مصرفي ايرانيان در زمينه هاي مختلف چگونه است و اينكه الگوهاي مختلف جهاني چگونه و الگوهاي صحيح بومي چگونه مي تواند باشد و زمينه ها و بسترهاي دستيابي به آنها چيست ؟ در اين راستا تهيه بانك جامع اطلاعات و داده ها در تمامي شئون و حوزه هاي مختلف و نيز فعاليتهاي ذيربط از تهديد زمان و تضييع فرصتها ممانعت بعمل آورده و سبب تسريع در زمان وعدم اتلاف وقت و انرژي خواهد شد در واقع ، انسان در پرتو مبادله اطلاعات است كه مي تواند بينديشد، بيافريند و به واقعيتهاي تازه دست يابد و بدين ترتيب ، نقشي تعيين كننده در جهت توانمندي و بالندگي جامعه ايفا كند . برنار سيلوستر فيلسوف فرانسوي مي گويد : «ما همچون كودكي هستيم كه روي شانه هاي موجوداتي عظيم ايستاده است ، اگر مي توانيم دورتر و بهتر ببينيم نه از آن روست كه ديد ما عميقتر و دقيقتر از آنهاست و يا اينكه بالاتر از آنها هستيم بلكه به اين علت است كه به بركت عظمت و بزرگي آنها بالا رفته ايم؛ پنج قرن بعد نيوتون با تاييد نظر سلف خود تكرار كرد « اگر من بيشتر از ديگران مي بينم تنها به اين علت است كه بر شانه هاي بزرگان ايستاده ام.»
2- تهيه نقشه جامع علمي : پس از فراهم نمودن اطلاعات مرتبط با موضوع ، گام مهم بعدي ، تهيه نقشه و مسير حركت و پيمايش بر اساس نظريات و تئوريهاي استنباط شده و صورتبندي هاي موثر و ذي دخل در بستر اصلاح الگوهاي مصرفي است كه بر اين اساس در هر يك از حوزه هاي مختلف اجتماعي ، فرهنگي ، سياسي و اقتصادي وظايف و اشتغالات هر فرد و گروه و نهاد، مشخص و در نتيجه از انجام كارهاي موازي كه خود سرمنشاء اسراف و تبذيراست جلوگيري بعمل آيد و نيز اسباب تسريع در دستيابي به اهداف فراهم گردد.
نكته حائز اهميت آن است كه در تهيه نقشه جامع، پرداختن به تمامي زوايا و اضلاع و نقاط و نكات مهم و محوري مي بايست مورد مداقه و منظور نظر قرار گيرد چنانكه مثلاً بحث آمايش سرزميني و توجه به پراكنش جمعيتي، پتانسيل مصرف انرژي در هر منطقه، عادتها و عرفهاي مناطق مختلف در بحث مصرف حاملهاي انرژي ، تنوع و تكثر اقليمي و نژادي و نقش آن در چگونگي و ميزان بهره مندي از انواع گزينه هاي حامل انرژي بومي توسط ساكنين هر منطقه و به عبارت بهتر تعيين جغرافياي الگوي مصرف بر اساس مناطق مختلف خود مي تواند از محورهاي قابل توجه در ترسيم نقشه جامع محسوب گردد. در اينخصوص بهره گيري از تجربيات و توانمنديهاي اشخاص حقيقي و حقوقي، صاحبنظران و متخصصان مجرب ، نخبگان ، اساتيد حوزه و دانشگاه نيز مي بايست ملحوظ قرار گيرد.
بهره گيري از رهاورد علمي و ماحصل تجربي ساير كشورها در بهره وري از منابع عمومي مليشان بطور قطع، محمل و دستاويزي مناسب براي برنامه ريزان و طراحان و تئوري پردازان محسوب مي شود چرا كه امروزه موضوع بهره وري بالا و بهره مندي درست از داشته ها و سرمايه هاي يك كشور خود به مبحثي علمي و قابل توجه تبديل شده است . استفاده از علوم و تجربيات ديگران عامل بسيار مهم در جلوگيري از تهدير وقت، انرژي و پيمودن راههاي پيموده شده و به مرحله تجربه درآمده ناصواب خواهد بود و در عوض ، احصاء متدهاي موفق و قرين به توفيق با كمترين هزينه و بيشترين دستاورد، روشي توام با عقلانيت است كه محل ترديد و تشكيك نمي باشد. بر اساس گفتار قرآن مجيد : تلك الايام نداولها بين الناس . در قرون گذشته و در اوج شكوفايي و درخشش تمدن اسلامي ، غربيها با اعتصام به دستاوردهاي اين تمدن بزرگ، اكنون به تعالي علمي رسيده اند و نامعقول نيست اگر ما نيز از دستاوردهاي مثبت و مطلوب آنان در راه برتري و استعلاي خويش بهره مند شويم و از اين رهگذر، گامي هر چند اندك در راه غنا و تعالي دوباره تمدن كهن خويش برداريم. اما نكته ظريف و بسيار مهم در اين فرآيند ، مسئله بومي سازي علوم و تجربيات وارداتي از سويي و نيز بسترسازي و فرهنگ سازي متناسب با آن از سوي ديگر است. ترديدي نيست كه بسياري از كاركردهاي صرفه جويانه و اشكال صحيح مصرف در كشورهاي موفق را مي توان الگو برداري نمود. پيش از آن اما مي بايست نسبت به تنقيح و بازآرايي آنها متناسب باطبع و عرف و ظرفيت پذيرش جامعه ايران اقدام كرد. مصداق بسيار كوچك آنرا در نوع استفاده از آب مي توان عنوان نمود. اهتمام ايراني مسلمان نسبت به عباداتي نظير غسل، وضو و اجتناب از نجاسات ، بطور طبيعي سبب استفاده بيشتري از آب مي شود و به همين جهت ميزان و سرانه مصرف آب بطور طبيعي درخصوص يك فرد مسلمان و غير مسلمان قابل مقايسه نمي باشد. و بر همين اساس انتظار انطباق كامل الگوهاي مصرفي كشورها با يكديگر چندان منطقي و معقول نيست . همين استدلال در بوته مثال درخصوص ميزان مصرف بنزين و يا نان نيز مشهود است. چنانكه فراهم آوردن بستر و ساز و كار مقدماتي مسئله در وهله نخست در برآورده شدن انتظار مصرف صحيح ، ضروري و غير قابل اجتناب است. توجه به اين نكته كه چه ميزان بنزين در ترافيك سنگين شهرهاي بزرگ هدر مي رود و يا آنكه عدم وجود وسايل نقليه عمومي در سطح گسترده و عام آن ميل و رغبت به استفاده از اتومبيلهاي شخصي را بر مي انگيزد و نيز بي توجهي نسبت به كيفيت پخت نان سبب افزايش دور ريز آن مي شود خود نمونه هايي در تاييد موارد فوق قلمداد مي شود. به همين لحاظ صرفاً گرته برداري و كپي كردن الگوهاي غربي در كشور ما بدليل تفاوتهاي رفتاري ، اعتقادي و فرهنگي نه تنها پاسخگوي اين نياز دامنه دار نيست بلكه در مواردي سبب رويگرداني و بي توجهي عامه مردم در نتيجه عدم اجراي صحيح و متعارف موضوع خواهد شد.
از محورهاي بسيار مهم در حيطه اين بحث ، چگونگي مديريت در روند شكل گيري ، ساختارمندي و شيوه هاي اجرايي است به گونه اي كه پيش از هر اقدام عاطل و بيهوده و بمنظور پرهيز از موازي كاريها و بروز ناهماهنگيهاي ممكن ، شاكله و چينش مديريتي صحيح ، مي بايست در راس توجه قرار گيرد. به گونه اي كه مثلاً در حوزه مديريت كلان ، زمينه هاي پيشگيري از ورود كالاهاي فاقد توجيه و منجر به اسراف فراهم گردد. روند تحقق اهداف اصل 13 در توسيع وسايل حمل و نقل عمومي و ساير بندهاي مربوط به آن شتاب بيشتري پذيرد ، به چالش عظيم ترافيك در شهرهاي بزرگ توجه بيشتري معطوف شود ، نسبت به جداسازي آب آشاميدني و آب مصرفي اقدام گردد و به ساير راهكارهايي كه در عرصه مديريت كلان قابل تحقق مي باشد التزام و مساعي وافي مبذول شود.
3- بكار گيري منابع انساني متخصص و كارآمد : شاكله و ساختار يك طرح هر اندازه هم كه از صحت تدبير و اتقان و ابتناء نظري مناسبي برخوردار باشد اما به هنگام ورود به مرحله عملياتي و اجرايي شدن ، توسط عوامل و نيروي انساني نابلد و غير متخصص جنبه تحقق پيدا كند ،‌توفيق و فرجامي مطلوب نخواهد يافت. واقعيت آن است كه ضلع منابع انساني مجري در فرايند تحول در مسير اصلاح الگوي مصرف را مي بايستي هموزن با ساير گزينه هاي مرتبط، منظور نظر قرار داد.
در حوزه مديريت مياني كه شامل تمامي وزارتخانه ها ، نهادها ، سازمانها و ارگانهاي دولتي ، نيمه دولتي و حتي خصوصي كه به نوعي با دولت در ارتباط مي باشند مي شود خود مي بايستي پيشقراول و پرچمدار حركتي فراگير و اشاعه دهنده صرفه جويي و بازدارندگي در نوع مصرف و پرهيز از افراطها در اين زمينه باشند. بدون ترديد شناخت مبادي اسراف چرايي افراط در مصرف آب و برق و گاز و تلفن و بنزين و كاغذ و بودجه و اعتبار و غيره و ذلك در حيطه فعاليتهاي هر نهاد و مجموعه اي قابل تشخيص و احصاء مي باشد. البته اين تمام ماجرا نيست چه بسيار موارد و فقرات كه در اين عداد مورد اشاره قرار نگرفته اما با جزء نگري و موشكافي، سهمي بسزا در جلوگيري از تهديد منابع و درآمدهاي ملي دارند و سرانجام در حوزه مديريت خرد و عمومي ، مهمترين و صحيحترين شيوه و ساز و كار مألوف و معقول، بحث فرهنگ سازي و آنهم با تاكيد بر وجه اثباتي و تشويقي ان و نه صرفاً تكيه بر نفي و پرهيز دادن است. بدون شك بازنمايي و بازگويي اين واقعيت كه تعادل و اعتدال در نحوه برداشت از منابع در حد نياز با تاكيد بر اصل نفع و منفعت و نيز اصل پس انداز براي فرزندان و آيندگان و تبليغ در اين عرصه و نيز ايجاد ساز و كارهاي مناسب جهت تشويق و ترغيب افراد حقيقي و حقوقي، مورد پذيرش و اتفاق اكثريت مردم نيز خواهد بود و تبيين رابطه و معادله قناعت و اعتدال در مصرف از سويي و منافع فراوان آن از سوي ديگر، خود بستر تحقق اين مهم را ميسر خواهد نمود.
در ذيل همين بحث، ايجاد نگرش يا نگاه برنامه محور بر اساس توسعه پايدار و چشم انداز بيست ساله مي بايست مطمح نظر قرار گيرد. برنامه ريزي متوازن و متعاقباً توزيع و توسعه پايدار كه طبيعتاً ملتزم رويكردي تعديلي و تكليف مدارانه همراستا با رشد جامع الاطراف كشور است در بطن چنين مديريتي قرار خواهد داشت.
بر اساس پژوهشهاي علمي و جامعه شناسانه ، در كشورهاي در حال توسعه كه كشور ما نيز در زمره اين دسته قرار مي گيرد روح حسابگري از رشد بسيار بالايي در بين افراد جامعه برخوردار است در چنين جوامعي افراد براي كسب مال بيشتر به سوي انواع وسايل و حرفه ها و فعاليتها مانند تجارت و صنعت و توليد و كسب مال و در آمد بيشتر كشيده مي شوند. اينگونه جوامع بتدريج به سمت و سويي مي روند كه در آن نه كسي حاضر است چيزي را براي خاطر فرد ديگري ببخشد و نه رغبت دارد بدون اكراه، چيزي را به ديگري بدهد. مگر آنكه اين دهش به ازاي هديه يا كاري باشد كه او بتواند آنرا دست كم هم ارز و برابر با چيزي كه خودش داده است تلقي كند ، و به طور كلي عقل و انديشه ، احساس و عواطف را تحت الشعاع قرار مي دهد. برونداد بارز اين نوع زندگي ، رفاه طلبي و ميل به مصرف بيشتر بجاي توليد است در يكسوي قضيه توليد گران و سرمايه داراني وجود دارند كه در پي فروش گسترده و روزافزون محصولات خود مي باشند و در سوي ديگر مصرف كنندگاني قرار مي گيرند كه در به روز كردن و آنلاين بودن با آخرين دستاوردهاي دنياي جديد با يكديگر مسابقه مي دهند. يك طرف به سودهاي كلان مي رسند و حسابهاي بانكيشان روز به روز پر و پيمانتر مي شود و در جبهه مقابل ، جيب ها براي خريد مدلهاي جديد البسه و اجناس شيك و پر زرق و برق خالي تر و خالي تر مي شود. به گونه اي كه بسياري از افراد طبقه متوسط براي جانماندن از قافله مبهوت مانده به بيماري جذاب مصرف گرايي از گرفتن وامهاي سنگين و تحمل فشارهاي اقتصادي و مضايق مالي كه خود پيامدهاي ناگواري براي بسياري از خانواده ها ايجاد مي كند ابايي ندارند. در طبقه فرا دست متوسط جوامع شهر نشين نيز كه حكايت به گونه ديگري رقم مي خورد. ميل به اشرافيگري كه به تبع آن بسياري از ارزشها نظير ايثار و از خود گذشتگي ، رسيدگي به همنوع و زيردستان و بسياري از مفاهيم معنوي و ارزشي ناخودآگاه به بوته فراموشي سپرده مي شود. آري اينها از عواقب غيرقابل اجتناب توسعه است . بنابراين وقتي گفته مي شود كه بسياري از مفاهيم وارداتي را مي بايست به شيوه بومي آن متحول نمود و ابتدا بستر و فرهنگ و شيوه صحيح مواجه شدن آنرا به مردم آموخت سخن نابجايي نيست؛ كما اينكه حتي خود غربيها نيز متوجه اين معضل شده و براي آن چاره انديشي نموده اند و شايد به همين علت است كه اكنون هجمه تبليغي سرمايه داري جهاني متوجه كشورهاي جهان سوم و يا در حال توسعه شده است و آنان به انحاء مختلف مي كوشند تا محصولات خود را به شكل انبوه به اينگونه جوامع تزريق نموده و با ترغيب مردمان اين كشورها به مصرف گرايي بيشتر ، سودي كلان و بادآورده را نصيب خود سازند.
4- اطلاع رساني : گردش آزاد اطلاعات و روز آمدن بودن آن در زندگي انسانهاي امروزي بسيار با اهميت است. نياز به اطلاعات در امر برنامه ريزي ، سياستگذاري و تصميم گيري بحدي موثر است كه برخي كشورها ، اطلاعات را در رديف مواد انرژي زا مي دانند.
موضوع تبليغات را از جنبه هاي مختلف و با تاثيرات متفاوت، حول محور اصلاح و تعديل مصرف مي توان بررسي كرد. و سئوال اساسي در اين خصوص آن است كه آيا با استفاده از تبليغات و اطلاع رساني و آموزش رسانه اي مي توان موج و يا تاثير قابل قبولي را در افكار عمومي در اين جهت ايجاد كرد يا خير ؟
امروزه عمده ترين نقشي كه وسايل ارتباط جمعي بر عهده دارند عبارتست از : فرهنگ سازي ، آموزش، اطلاع رساني و ايجاد مشاركت اجتماعي، س. پ. اسكات اولين سردبير روزنامه گاردين در اين باره مي گويد : مطبوعات و رسانه ها بعنوان وسايل ارتباط جمعي دو نوع نقش و كاركرد دارند :
1- نقش و كاركرد اطلاع رساني.
2- نقش و كاركرد بيان عقايد.
مرتن ولازار سفلد در كتاب « ارتباط ، سليقه مردم و عمل اجتماعي سازمان يافته ‌»‌وظايفي را براي وسايل ارتباط جمعي قائل شده اند كه عبارتست از :
1- وظيفه اخلاقي ( حمايت از هنجارهاي اجتماعي )‌.
2- امكان اعطاي پايگاه اجتماعي .
3- برخي وظايف نامطلوب ( مانند تخدير اجتماع ) 1
از همين روست كه ، اطلاع رساني را از جنبه هاي متفاوتي در ارتباط با موضوع بحث قابل بررسي مي دانيم. بعنوان مثال فيلمها و سريالهاي اخير تلويزيون يا رسانه ملي را در نظر بگيريد. در كشور ما كه تلويزيون خصوصي وجود ندارد و با چشم پوشي از درصدي از افرادي كه با استفاده از شبكه هاي ماهواره اي اوقات فراغت خود را پوشش مي دهند بدون ترديد تمامي نگاهها منعطف و معطوف به برنامه هاي صدا و سيماست. در وسايل ارتباط جمعي دولتي طبيعتاً توجه به بعد فرهنگي مسئله وجه بارزتري مي يابد چنانكه امام خميني (ره) صدا و سيما را دانشگاه عمومي ناميدند و اين سخن بصورتي علمي تر از سوي دانشمندان علوم ارتباطات مورد تاييد واقع شده است. آنان رسانه هاي ارتباطي را آموزش دهنده مي دانند و بر اين بعد از كاركردهاي آن تاكيد بيشتري مي ورزند .زيرا مردم ، همواره از آنها تاثير مي پذيرند. رسانه ها فراهم آورنده دانش و شكل دهنده ارزشهايند . هنگامي كه وظايف آموزشي ويژه اي بر عهده نظامهاي ارتباطي نهاده شود آنها اغلب در زمينه هايي موثرتر خواهند بود كه نظامهاي آموزشي رسمي در آنها بي تاثيرترند. « در ميان رسانه هاي جمعي ، راديو و تلويزيون از لحاظ آموزش غير رسمي جايگاه ويژه اي دارند. اگر از خصلت سرگرم كننده راديو و تلويزيون بگذريم اين وسايل به دليل بُرد وسيعشان يكي از بهترين وسايل آموزشي و فرهنگي هستند كاربرد راديو و تلويزيون در آموزش غير رسمي كشور هاي مختلف ، شديداً تابع هدفهاي توسعه و رشد آن كشورهاست ناگفته پيداست كه شيوه صحيح مصرف، نياز به فرهنگ سازي و آموزش دارد و بخش اعظم اين رسالت بزرگ بر عهده رسانه ملي قرار مي گيرد. تلويزيون مي تواند با پخش فيلمها و سريالهاي سرشار از تجمل و مصرف گرايي عليه و يا بالعكس با نمايش قناعت و پرهيز از اسراف ، له اين هدف بزرگ گام بردارد. صدا و سيما مي تواند با پخش آگهي هاي بازرگاني مشوق مصرف گرايي، ناخودآگاه، اسراف و تبذير را تبليغ كند و يا به عكس آن با پخش فيلمهاي آموزشي مستند از شيوه هاي صحيح مصرف و قناعت گرايي از فرهنگ مناطق بومي و نژادي خود و يا ساير كشورها، گامي مثبت در اين راه بردارد. پس از راديو و تلويزيون و در رده هاي بعدي، شبكه بزرگ تبليغي سنتي متشكل از روحانيون و ائمه جمعه و جماعات كه از مهمترين گروههاي مرجع جامعه محسوب مي شوند نقشي بسزا رادر اين خصوص مي تواند ايفا نمايد كه در بخشهاي بعدي اين نوشتار به تشريح آن خواهيم پرداخت.
از ديگر موارد اطلاع رساني و تبليغات در اين زمينه مي توان به نقش بسيار مهم مطبوعات ، سينما و اينترنت و فضاي مجازي و سايبر علي العموم اشاره نمود. تاليف مقالات مختلف و كتابهاي مرتبط با موضوع بحث نيز در زمره اقدامات مثمرثمر قلمداد مي گردد.
در بخش تبليغات سنتي و رو در رو، اختصاص بخشي از سخنرانيها ، مواعظ و منبرها با بهره گيري از آيات و روايات و تطبيق آن با مسائل مستحدثه توسط شبكه تبليغ روحانيون مستقر در تمامي نقاط كشور ، همچنين ائمه جماعات مساجد و امامان جمعه شهرها و مراكز استانها، بخشي ازتبليغ مورد نظر را در بر مي گيرد.
حمايت و تشويق سينماگران به پرهيز از اشكال و زواياي پر تجمل در فيلمها و به عكس بهره مندي از شيوه هاي متناسب با ارزشهايي نظير اعتدال و رعايت اخلاق صحيح مصرف ، مديومي قابل قبول در اين حيطه ارزيابي گردد.
تخصيص مباحث و مقالاتي مرتبط با بحث الگوي مصرف در جرايد ، مطبوعات و مجلات نيز بخش ديگري از اقدامات موثر در اينخصوص مي باشد. ذكر اين نكته ضروري است كه همگان بايد بدانند و به اين تحليل دست يابندكه رعايت اعتدال در مصرف نفعي فراگير دارد و انتفاع آن نصيب فرد فرد ايرانيان خواهد شد و لذا نمي بايست اين مقوله و مبحث را به گونه اي قلمداد نمود كه شائبه دولتي بودن پيدا نمايد. اين معضل، يك ناهنجاري ملي است و ارتباطي با نظام يا حكومتي خاص ندارد. رفع عادات و عيوب و نواقص در هر كشور و نزد هر ملت و جامعه اي با هر گرايش و سليقه و مكتبي پسنديده و قابل قبول خواهد بود. تبيين اين حقيقت توسط رسانه ها از درجه اهميت بسيار بالايي برخوردار است. نقش اصلي رسانه ها در اينخصوص آن است كه همگان خود را مرتبط و درگير با اين موضوع، تلقّي نمايند نه آنكه آنرا تنها در محاق وظايف و حيطه فعاليتهاي نظام و حكومت بدانند.
بهره گيري از فضاي مجازي و اينترنت كه گستره فراگيري و شمول آن به ويژه در بين جوانان و نوجوانان روز به روز بيشتر مي شود نيز از سويه هاي ديگر حوزه تبليغ و اطلاع رساني محسوب مي شود. كه بر حسب اتفاق شايد بتوان گفت اكنون تاثير و نفوذ آن در بين اقشار جوانتر، بيش از رسانه ملي است. اما متاسفانه در اين خصوص نيز انديشه و اراده لازم جهت بهره مندي بايسته از اين ظرفيت و خاستگاه تاثيرگذار وجود ندارد. فرهنگ سازي ، توجيه مستدل و بلاگ نويسان و مديران مسئول پايگاههاي اطلاع رساني، ايجاد ساز و كارهاي تشويقي و در مجموع، اهتمام به تحقق مكانيسمي فكورانه و جهت بخش، نه تنها در بحث اصلاح الگوهاي مصرف بلكه در بسياري از زمينه هاي ديگر فرهنگي و اجتماعي مي تواند مثمر ثمر واقع شود. خلاصه اينكه رسانه هاي جمعي درباره ميزان و انواع اطلاعاتي كه در كشورهاي در حال توسعه در دسترس مردم قرار دارد مي توانند مشاركت كنند؛ آنها مي توانند افقها را گسترش دهند ، به انتقال فكر كمك كنند و سطح فكر فردي و ملي را بالا ببرند. توسعه اقتصادي جز در صورت تحقق توسعه اجتماعي ميسر نيست و توسعه اجتماعي خود مستلزم بسط آموزش و اطلاعات است ، بنابراين ، بايد پذيرفت كه وسايل ارتباط جمعي ، تاثيري قطعي بر توسعه فرهنگي و از خلال آن ، توسعه اقتصادي خواهند داشت. » 2

آموزش و پرورش و اصلاح الگوي مصرف :
چندي پيش در يكي از جرايد پيرامون خاطرات فردي كه در مالزي زندگي كرده مطالبي عنوان شده بود. از جمله آنكه در مالزي و در مباحث آموزش مدارس ، موضوع توسعه و پيشرفت كشور بصورت جدي مطرح و مورد تبيين قرار مي گيرد به گونه اي كه افكار دانش آموزان به گونه اي جهت داده شده كه حتي به والدين خود درخصوص عدم رعايت هنجارهاي مرتبط با پيشرفت كشور تذكر داده مي شود. در ادامه وي اشاره كرده بود كه خود من شاهد بودم فرد بزرگسالي، زباله كوچكي را در كنار خيابان گذاشت اما فرزند او برگشت و زباله را با خود حمل نموده و داخل سطل آشغال نصب شده كنار خيابان انداخت و به پدر خود توضيح داد كه اين كار، سبب اتلاف وقت و صرفه هزينه است چرا كه بخاطر همين سهل انگاري ، افرادي مي بايست زباله هاي ريخته شده در سطح خيابانها را جمع آوري و داخل زباله دان بريزند كه باعث صرف وقت و پرداخت هزينه اي به اين افراد مي شود و همين امر ، توسعه و پيشرفت كشور را به تعويق مي اندازد مي سازد. شايد اين مسئله جزبي چندان به چشم نيايد و كسي اهميت خاصي براي آن قائل نشود به هر حال اما همين نكات ظريف وقتي كه رعايت نمي شوند خود به معضلاتي جدي و هزينه بر تبديل مي گردد. مقصود ما اين است كه آموزش و پرورش جايگاه و خاستگاهي بسيار مهم در راستاي اصلاح ناهنجاريها و معضلات اجتماعي و فرهنگي است و التزام به امر اعتدال و قناعت و اصلاح الگوها نيز جداي از اين مقوله محسوب نمي شود. بسياري از خصيصه ها و خصلتهاي آدمي در دوران كودكي و جواني شكل مي گيرد و بر همين وصف ، خانواده و مدرسه دو عامل اساسي در آموزش و ايجاد خصلتهاي نيكو در افراد محسوب مي شوند. در بحثهاي پيشين اين نوشتار به موضوع فرهنگسازي متناسب با هر مقوله به ويژه بحث توسعه اشاره شد و اكنون مي گوييم چه خوب است كه اين فرهنگسازي از سنين پايين و رده هاي آموزشي آغاز شود. اين مهم با مسئله توسعه كشور در چشم انداز بيست ساله نيز تناسب دارد. اگر تاكنون برنامه هاي كوتاه مدت و ميان مدت پنج ساله در دستور كار سكانداران و برنامه ريزان كشور قرار داشت اكنون با در افكندن برنامه اي بيست ساله در جهت پيشرفت پايه اي و زير بنايي كشور اين فرصت و بستر را فراهم ساخته است تا نگاهي دگر باره در جهت گيري هاي آموزشي داشته و مسير صحيحي را كه كشورهايي كه در اين زمينه پيموده اند متناسب با فرهنگ ملي و بومي خود در دستور كار قرار دهيم. از جمله اين بازنگري ها تلاش در جهت تغيير و تصحيح نگرش دانش آموزان نسبت به استفاده صحيح و معتدل ،‌ ايجاد نگرش قناعت محور و پرهيز از اسراف با تقويت روحيه و عرق ملي و پايبندي نسبت به پيشرفت كشور است. شايد از همين مراحل است كه مي توان زمينه جلوگيري از فرار مغزها را نيز فراهم آورد. آنگاه كه دانش آموزي روحيه تعهد نسبت به كشور خويش داشته وآينده و پيشرفت آن برايش مهم باشد و منافع ملي را بر منافع شخصي صرف ، ترجيح دهد و آنگاه كه اين عادت و خوي و خصلت براي او ملكه شود ؛ ديگر هيچگاه زرق و برق و تبليغات كشورهاي توسعه يافته ، چشم و گوش او را مسحور خود نمي سازد. اگر از كودكي به او بياموزند كه براي پيشرفت مام ميهن بايد از خودگذشتگي داشته باشد و بر بعضي خواسته ها و نفسانيات پاي گذارد و قناعت پيشه سازد و اعتدال بورزد آنگاه در سنين بالاتر نيز هيچگاه منافع ملي را بر رفاه شخصي ترجيح نخواهد داد و دانش و آگاهي و خلاقيت خود را در خدمت ملت و ميهن خويش قرار مي دهد. آري ، حقيقت مطلب آن است كه نظام آموزشي ما نياز به بازكاوي و بازنگري و نوسازي دارد و چه بهتر كه به بهانه اصلاح الگوي مصرف ، اولين قدم در همين راستا برداشته شود.

آيات و روايات و پرهيز از اسراف :
« كلوا و اشربوا ولا تسرفوا انه لا يحب المسرفين » 3 بخوريد و بياشاميد ولي اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست ندارد. آيه فوق را خداوند كريم با عبارت « يا بني آدم » آغاز نموده است . پس خطاب آن به تمامي انسانهاست كه مي فرمايد از مواهب الهي استفاده كنيد . اما اسراف نورزيد. اسراف، عبارت از بيهوده خرج كردن مال ، حيف و ميل كردن و زياده روي است . همچنين در آيه 141 سوره مباركه انعام خداوند كريم فرموده است: «كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه يوم حصاده و لا تسرفوا انه لا يحب المسرفين »4«تناول كنيد و حق آنرا در روز درو و جمع آوري آن بدهيد و اسراف نكنيد كه خدا مسرفان را دوست نمي دارد. »
در بخش ديگري از آيات كريم، خداوند اسراف را تنها در خوردن و آشاميدن ندانسته و اسراف و زياده روي در نفس را نيز مذموم شمرده است : «قل يا عبادي الذين اسرفوا علي انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله» 5 «اي رسول به بندگانم كه بر نفس خود اسراف كردند بگو كه از رحمت خدا هرگز مايوس نشويد. »
توجه ويژه به بحث اسراف در آيات قرآن كريم بيانگر اهميت اين موضوع و پرهيز از آن مي باشد. مواهب و نعمات الهي بيشمار و فزون از تصور آدمي است. خداوند صانع و هستي بخش ، قسمت و روزي هر جنبده اي را مقرر فرموده است اما افسوس كه برخي از آدميان ، تنها به روزي خود بسنده نمي كنند و حرص و طمع، آنانرا از دايره تقوي و خودنگهداري خارج مي سازد، از همين روي در تضييع حقوق ديگران نيز خود را مجاز مي دانند. اسراف نيز در زمره اين قبيل خواسته هاي نابجاست. وقتي فردي بخود اجازه مي دهد و خود را محق مي داند كه در بهره مندي از مواهب الهي هيچ حد و حدودي را رعايت نكند او مصداق « مسرفين »‌خواهد بود و بلا شك مشمول عذاب الهي مي گردد. اينكه فردي بگويد من با دارايي خود ، مجوز استفاده از هر چيزي را دارم از منظر اجتماعي و عرفي جاي خرده گيري ندارد اما با داشتن ديدگاهي اخلاقي و معنوي، او مي بايست خود را مكلف به رعايت حق الناس و حق الله بداند. اينكه انسان ، خود را مكلف به رعايت اوامر و نواهي الهي بداند در دايره حقوق و قوانين مدني قابل احصاء نيست ؛ بلكه خواسته اي دروني و اخلاقي محسوب مي گردد. البته منظور نمودن ساز و كارهاي تشويقي و تنبيهي در جهت سوق دادن اذهان و افكار به سمت اعتدال اجتماعي دور از دسترس نيست اما چگونه فردي متمكن را مي توان مجبور ساخت كه مثلا هر ساله سرويس مبلمان خود را عوض نكند و يا از ماشين هاي خارجي مدل جديد استفاده ننمايد اما از منظري اخلاقي و در دايره دين مداري، فرد، تنها بخود نمي انديشد بلكه منافع ملي و اجتماعي را نيز مد نظر قرار مي دهد و آنگاه كه جامعه و كشور خود را نيازمند از خود گذشتگي خويش تشخيص دهد ؛ ناخودآگاه خود را ملزم به قناعت و اعتدال مي نمايد هر چند كه قناعت و اعتدال به گفته بزرگان دين ما بزرگترين ثروت محسوب مي شوند.

اعتدال و روايات :
اعدلوا هو اقرب للتقوي 6
اعتدال كه از عدل و عدالت مشتق شده است بمعناي ميانه روي و دوري از افراط و تفريط است. دين اسلام بر آن است تا با ارائه راهكار و دستورالعمل، پيروان خويش را بر صراط اعتدال نگاهدارد. اصولاً اسلام، دين اعتدال است. برخي معتقدند يهود، دين افراط و مسيحيت دين تفريط است اما اسلام در اين ميان، اعتدال و ميانه روي را برگزيده و از همين روي ، اسلام را دين اعتدال مي توان نام نهاد.
تخلق به اعتدال و ميانه روي، مانع اسراف و تبذير خواهد شد. در اينصورت فرد چه در جايگاه فقر و ناداري و چه در جرگه اغنياء بواسطه همين خلق و خوي پسنديده نه به ذلت زبوني و دريوزگي گرفتار خواهد شد و نه آنكه به ورطه تجملگرايي و اسرافيگري در خواهد غلطيد.
اعتدال از منظر اسلام نه تنها در مباحث مادي و اقتصادي بلكه در تمامي جوانب و شئون زندگي مسلمانان قابل تعميم و تصديق است چنانكه حتي اين مقوله در بحث عبادات نيز دخول دارد.
سعدي عليه الرحمه نيز مي گويد:
« نه چندان بخور كز دهانت برآيد
نه چندان كه از ضعف جانت برآيد.»
قرآن كريم ، امت اسلامي را امت ميانه و وسط معرفي كرده است و پيامبر اكرم (ص) همواره مردم را به ميانه روي توصيه فرموده است.
امام حسن عسگري (ع) نيز در نامه اي كه براي يكي از شيعيان فرستادند او را به توانگري بشارت داده و توصيه فرمودند : بر تو باد به ميانه روي و اعتدال و بر حذر باش از اسراف ؛ زيرا اين عمل از كارهاي شيطان است. 7
امام علي (ع) نيز در اينباره فرموده اند : « ناديده گرفتن برنامه اعتدال در زندگي باعث فقر و بدبختي مي گردد.» 8
همانگونه كه پيش از اين نيز گفته شد ، الگوي صحيح مصرف ، كم مصرف كردن و يا تفريط در مصرف نيست بلكه مصرف خوب و نيكو مي تواند در برگيرنده معناي فوق مي باشد. بعنوان مثال برخي به غلط گمان كرده اند كه حرام كردن زينت ها و پرهيز از غذاهاي پاك و حلال ، نشانه زهد و پارسايي است همانگونه كه خداوند متعال نيز در قرآن مجيد بدان اشاره فرموده است : « قل من حرم زينه الله التي اخرج لعباده والطيبات من الرزق قل هي للذين امنوا في الحياه الدنيا خالصه يوم القيامه » 9 اي پيامبر بگو زينتهايي را كه خداوند براي بندگانش پديد آورده و روزي هاي پاكيزه را چه كسي حرام كرده است. بگو اين نعمتها براي كساني است كه ايمان آورده و براي روز جزا خود را مهيا نموده اند.
امام صادق (ع) نيز در همين ارتباط فرموده اند : « ضمانت مي كنم كسي كه ميانه روي كند فقير نشود. »10
سخن گهربار ديگري نيز از امام علي (ع) نيز توجه به اعتدال در معيشت را از مصاديق ايمان دانسته اند: « انساني كه اين سه خصلت را نداشته باشد، حقيقت ايمان را نخواهد چشيد: ژرف انديشي در علم دين، شكيبايي در حوادث، اندازه گيري نيكو در امر معيشت. »11

تبليغ و اطلاع رساني :‌
در اينكه مردم ايران از هر نژاد، قوميت ، ديانت و مذهب نسبت به ميهن خويش از عرق و تعصب ويژه اي برخوردارند شك و ترديدي نيست. اين حقيقت در برهه هاي مختلف تاريخ اين مرز و بوم و در نسلهاي متفاوت، به اثبات رسيده است. نمونه معاصر و بارز آن، دفاع جانانه هشت ساله در جنگ تحميلي رژيم بعث عراق و استكبار جهاني بوده است.
نكته حائز اهميت در اينخصوص؛ توجه به علل برانگيختگي اين احساس پاك، نسبت به دفاع ملي است. چرا كه در تاريخ گذشته نيز كشور ما تهاجماتي را به خود ديده است اما چنين اتحاد و اتفاقي در بيرون راندن مهاجمين، كم سابقه و شايد بي سابقه بوده است. وجود رهبر و مرجعي مقبول در ايجاد حماسه مذكور و نهضتي فراگيردر اين دفاع ملي را مهمترين عامل مي توان عنوان نمود . اكنون با توجه به دامنه فراگير و نگران كننده افراط در اسراف و تجملگرايي و ناميده شدن سال جاري به حركت در جهت اصلاح الگوهاي مصرف، نيازمند عزم جدي و نهضتي ملي است و اين مهم، نياز به تبليغاتي در خور و برانگيزاننده دارد.
استفاده از شيوه هاي مختلف و متفاوت تبليغي – سنتي و نوين – و بهره گيري از تمامي ابزارهاي مرتبط با اين مقوله از وعظ و خطابه و منبر گرفته تا برنامه سازي در رسانه ملي كه بصورت مجزا بدان پرداخته خواهد شد. و نيز مطبوعات ، جرايد ، پايگاههاي مجازي اطلاع رساني و .... همه و همه مي بايست بستر ايجاد حركتي فراگير و نهضت گونه را فراهم سازند.
در اين گستره توجه به برخي ويژگيها و نكات ظريف، پيشرفت هاي محسوسي را در برخواهد داشت. توجه به خاص و عام بودن مخاطبان، توجه به سلايق و علايق اقشار مختلف، توجه به سطوح فكري و تحصيلي، ميزان درك و پذيرش مطلب، توجه به شاخصه هاي مصرف مناطق جغرافيايي مختلف كشور، خرده فرهنگها، بوم زيستها و امثال اين موارد از جمله نكات مذكور محسوب مي شوند.

الگوي مصرف و اقتصاد اسلامي:
نظام اقتصادي اسلام كه در قالب آيات و روايات و ساز و كارهاي حكومتي پيامبر اكرم (ص) و امام علي (ع) ارائه شده است در برگيرنده بسياري از نشانه ها و راهكارهاي قابل تعميم در حوزه اقتصادي است كه مي تواند حركت به سمت و سوي مصرف صحيح را رقم بزند در فرهنگ اسلامي بر تلاش حداكثر و مصرف به اندازه تاكيده شده است اما در نظام غرب ، ‌توليد بيشتر براي مصرف بيشتر است متاسفانه در فرهنگ اقتصادي كنوني كشور ما، مصرف بيشتر بر توليد حداقلي چربشي دارد. نكته محوري در اين بخش توجه به بحث مهندسي فرهنگي است. در صورتيكه گزينه مذكور كه حدود هفت سال پيش توسط رهبر معظم انقلاب مطرح و عنوان شده بود اگر به درستي مورد تبيين و تحليل قرار گرفته و اكنون مسير اجرايي خود را مي پيمود. اكنون مي توانستيم مدعي داشتن فرهنگ اقتصادي مبتني بر آموزه هاي اسلامي باشيم. در چنين فرهنگي نظام توليد و توزيع و مصرف، تعريف ويژه خود را دارند. نظام بانكداري و تقسيم درآمدهاي ملي در بين اقشار و دهك هاي مختلف مردم از توازن و تناسب عدالت محوري برخوردار خواهد بود و در كنار آن ايجاد نگرش و فضاي معنوي، مهمترين اهرم در سوق دادن آحاد جامعه بسوي مصرف صحيح و توليد سختكوشانه خواهد داشت. نظامي كه كار و تلاش در تامين روزي خانواده را عبادت مي داند و از سوي ديگر بر قناعت و اعتدال تاكيد موكد دارد بدون شك مي تواند الگويي صحيح و قابل قبول در گستره اجتماع بشري در فرهنگ اقتصادي و اجتماعي ارائه نمايد.

شناسايي مصاديق اسراف :‌
بسياري از رفتارهاي مسرفانه در كشور ، اكنون روندي عادي و معمولي پيدا كرده است. و مردم آنرا حق طبيعي خود مي پندارند در حاليكه اگر واقعيت مطلب براي آنان تبيين و تشريح شود و اين روشنگري استمرار يابد و مثلاً مردم بدانند كه چه هزينه گزافي براي تصفيه آب هاي جاري و زيرزميني و تبديل آن به آب شرب مصروف مي گردد و نيز وسواس ملتها و جوامع ديگر را نسبت به مايع حيات بفهمند و درك نمايند آنگاه شايد كمتر كسي بخود اجازه دهد تا با آب شرب و تصفيه شده به شستشوي اتومبيل اقدام كند و يا براي آبياري باغچه به ميزاني وافر اين نعمت گرانبها و كمياب را به مصرف رساند. هر انساني بطور طبيعي بواسطه تعلق خاطري كه نسبت به فرزندان خود و آينده آنها دارد به رفاه و برخورداري ايشان از ثروتها و منابع ملي نيز حساسيت خواهد داشت؛ به همين جهت محتواي روشنگري ها مي بايست به گونه اي موثر اين پيش زمينه مهم را در اقناع افكار عمومي همراه خود داشته باشد. البته طبيعي است كه رفع عادات مذموم و تحقق رفتار صحيح ، در قبال منابع ملي در كوتاه مدت امكانپذير نخواهد بود و نياز به گذشت زمان دارد. به همين جهت امسال ، سال حركت به سوي اصلاح الگوها ناميده شد. بدين معني كه در ابتدا شناخت و آسيب شناسي و ترسيم راه و طراحي و مهندسي دقيق و آنگاه حركت و اصلاح مي بايستي مد نظر قرار گيرد. در آنصورت ، شاهد آن خواهيم بود كه در آغاز، ترديد جدي نسبت به اينگونه عادات نابهنجار در اذهان عمومي ايجاد مي گردد و با پافشاري و تبليغ مستمر، ترك تدريجي عادات پديدار مي شود و تازه در آن مرحله است كه مي توان الگوهاي جديد ، مناسب و متناسب را به انظار و افكار اقشار مردم ارائه نمود. به همين جهت در مراحل ابتدايي ، شناسايي مصاديق اسراف و عادات مذموم مرتبط با آن و تقسيم بندي هاي مترتب و ملتزم با آن از نظر جغرافيايي، بومي و نژادي ، مذهبي ، سطوح اقتصادي افراد ، سطوح اجتماعي آنان و بسيار موارد ديگر و سپس برنامه ريزي بر اساس آن، زيربنا و كليد واژه اين مهم محسوب مي گردد. به عبارت واضحتر مي بايست در پي تغيير نگرشها و ايجاد نگرشي متفاوت و صحيح در فرهنگ مصرف باشيم.

باز تعريف فرهنگ كهن ملي :
ادبيات كهن اين سرزمين ، سرشار از اشعار ، امثال ، پندها و داستانهايي است كه مروج و مبلغ فرهنگ قناعت و صرفه جويي است. گزافه نيست اگر بگوييم تمامي بزرگان و نامداران ادبي ايران در آثار گرانبهاي خويش ، آدمي را به اعتدال و ميانه روي فرا خوانده اند.

نمونه هاي زير بيانگر اين ادعاست :
آب كم جو تشنگي آور بدست تا بجوشد آبت از بالا و پست
( مولوي )‌
آن شنيدستي كه در صحراي دور بار سالاري بيفتاد از ستور
گفت چشم تنگ دنيادار را يا قناعت پركند يا خاك گور
( سعدي )
برخيز تا طريق تكلّف رها كنيم دكان معرفت به دوجو، پربها كنيم
( ناصر خسرو )‌

ده آدمي بر سفره اي بخورند و دو سگ بر مرداري با هم به سر نبرند ؛ حريص با جهاني گرسنه است وقانع به ناني سير
حكما گفته اند : توانگري به قناعت به از توانگري به بضاعت.
روده تنگ به يك نان تهي پر گردد نعمت روي زمين پر نكند ديده تنگ (سعدي)
چنانكه مي بينيم لسانها و قلمهاي بزرگان ما در جاي جاي آثارشان بر طبل قناعت و اعتدال كوبيده اند و شايد بواسطه همين هشدارها و نيز با تمسك به آيات و روايات بوده است كه ايرانيان، دورانهاي پرفراز و نشيب و قحطي ها و جنگهاي طويل و مضايق را بخوبي پشت سر گذارده اند. شكي نيست كه افرادي چون سعدي و مولوي و ناصر خسرو و نظامي و .... از مهمترين مراجع فكري و رسانه هاي تاثيرگذار زمان خويش محسوب مي شده اند پس ، با درايت به فضايي دامن زده اند كه مردم خود را بجاي پرداختن به زر و زيور و تجملات زودگذر و بي محتوا به شناخت حقايق و معارف هستي سوق دهند. اما مقايسه كنيد فضاي ترسيم شده در آن زمان را با تبليغات و پيامهاي بازرگاني رسانه ملي ما و يا شبكه هاي تلويزيوني ماهواره اي و يا حجم تبليغات مشوق مصرفگرايي را در فضاي مجازي ، شركتها و كمونهاي اقتصادي و تجاري ، لحظه اي از تشويق و ترغيب جوامع به مصرف و مصرف گرايي غفلت نمي ورزند و با چنين رويه اي با هدف كسب سود بيشتر ، اذهان و افكار عمومي را به سوي تجملگرايي سوق مي دهند.

صرفه جويي در مصرف انرژي :
صرفه جويي در مصارف عمومي انرژي در ايران به نوعي ممكن است از رفاه مانوس و خو گرفته شده به آن در سالهاي گذشته بكاهد و به عبارتي نارضايتي هايي را در بين عموم ايجاد نمايد. به همين جهت، تعجيل در اين امر و شتاب غير معقول نه تنها منجر به همياري و همداستاني عمومي نخواهد شد بلكه حتي ممكن است نتايج معكوس و زيانباري را نيز به بار آورد. با توجه به ابعاد متفاوت بحث بهينه سازي انرژي لازم است ابتدا به تحليل و بررسي علمي موضوع پرداخت و از هر گونه حركت احساسي و عجولانه خودداري نمود. در واقع، ابتدا مي بايست به تحليل ارگانيك و زيربنايي دراينخصوص دست يافت و آنگاه به مراحل اجرايي اقدام نمود. بحث آماده سازي افكار عمومي و فرهنگ سازي در اين زمينه كه در بخش بعدي بدان اشاره خواهد شد نيز قدم بعدي محسوب مي گردد.
«با نگاهي به روند مصرف انرژي و شاخص هاي بهره وري در مصرف سوخت مانند شدت و مصرف سرانه انرژي مي توان به اين نتيجه رسيد كه سياستهاي صرفه جويي در مصرف انرژي در ايران موفقيتي در حد انتظار نداشته است. يكي از مهمترين نارسايي هاي سياستهاي صرفه جويي در طول برنامه هاي اول ، دوم ، سوم و چهارم توسعه ، عدم شناخت ظرفيتهاي فني ، اقتصادي و سياسي موجود در كشور و عدم درك ضرورت و جايگاه صحيح بهينه سازي مصرف سوخت بوده است.»12

شناخت موانع صرفه جويي انرژي :
براي بررسي و شناخت اين موضوع ، ابتدا موانع را دسته بندي نموده و ارتباط و نسبت هر يك را به گروهها و اقشار مختلف بررسي مي نماييم. بعنوان مثال يكي از عوامل مصرف بيش از حد حاملهاي انرژي در ايران ، قيمت ارزان آن تشخيص داده شده است. بنابراين يكي از راههاي كاستن از مصرف انرژي بطور طبيعي افزايش قيمت ها خواهد بود. البته اين راهكار را شايد بتوان ساده ترين وسيله و ابزار دولت در بهنه سازي مصرف انرژي دانست اما همانگونه كه پيش از اين نيز بيان شد اتخاذ و بكارگيري هر سياستي مي بايست متناسب با توان و ظرفيت مصرف كنندگان صورت پذيرد. در اين زمينه مانع بزرگ در تحقق افزايش قيمتها ، ناتواني بسياري از مصرف كنندگان در تامين هزينه هاي صرفه جويي مطابق با قيمت واقعي و استاندارد آن محسوب مي گردد. بر همين منوال است استفاده از برخي ابزارها و كالاهايي كه موجب صرفه جويي در مصرف انرژي مي شوند اما مصرف كنندگان علي العموم نه توان تامين آن را دارند و نه بينش و فرهنگ ملازم استفاده از آنها را. بعنوان مثال استفاده از پنجره هاي دو جداره و عايق كاري لوله هاي سيستم گرمايشي و سرمايشي بمنظور جلوگيري از هدر رفت انرژي در فصول سرما و گرما ، استفاده كامل از لامپهاي كم مصرف و خازن راهكاري است كه شايد عدم توان تامين هزينه نصب آن ، رغبتي عمومي را در اينخصوص بوجود نياورده است.

صرفه جويي و فرهنگسازي :
همانگونه كه در بخشهاي پيشين اشاره شد از مهمترين راهكارهاي حركت عمومي در مسير صرفه جويي، مسئله تغيير نگرش ها و باورهاست. تا هنگاميكه جامعه ، آمادگي رواني براي يك تغيير و تحول اقتصادي را نداشته باشد تلاش براي ايجاد دگرگوني مثمر ثمر نخواهد بود. از عمده ترين علل عدم توفيق در تغيير نگرش ها مي توان به تغييرات مكرر قوانين و سياستها و نبودن ثبات و راهبردي مستمر اشاره نمود كه احساس عدم اعتماد را در بين عموم ايجاد مي نمايد.
بايد توجه داشت كه تا باورهاي عمومي نسبت به موضوع بهينه سازي مصرف انرژي و الگوهاي مصرفي تغيير نيابد هر گونه هزينه كرد توسط دولت در اين خصوص تنها تهدير بودجه عمومي محسوب مي شود. بدليل آنكه عمده ترين مصرف كننده انرژي مردم محسوب مي شوند لذا همراهي و همياري آنان در اين زمينه مورد لزوم مي باشد. البته نمي بايست از اين نكته غافل شد كه متاسفانه حجم فربه دولت، خود يكي از علل و عوامل مصرف بي رويه انرژي محسوب مي گردد. بدين جهت خود دولت پيش از هر گونه اقدام عمومي و درگير نمودن مردم در اينخصوص مي تواند اين اصلاح را از خويش آغاز نمايد و با بهينه سازي مصرف انرژي در سطح نهادها و ارگانهاي دولتي در واقع ، زمينه و عوامل ترغيب عمومي را نيز ايجاد نمايد.

آگاهي از ميزان مصرف اقشار مختلف :
« دو طبقه خاص در اقتصاد ايران وجود دارند كه حساسيت بسيار كمي نسبت به تغيير الگوي مصرف از خود نشان مي دهند :
الف – خانوارهاي ثروتمند دهكهاي درآمدي بالا كه هزينه هاي انرژي بسيار ناچيزي از خرج كرد آنها را تشكيل مي دهند.
ب – خانوارهاي روستايي كه عليرغم آنكه جزو دهكهاي درآمدي پايين هستند اما به جهت مصرف كم انرژي حساسيت بسيار كمي نسبت به اين سياستها دارند.
اينگونه عدم حساسيتها يكي از مهمترين موانع رواني تحقق تغيير الگوي مصرف انرژي تلقي مي گردد. »13

راهكارها :
در ادامه به برخي راهكارهاي مرتبط باعث « حركت بسوي اصلاح الگوي مصرف » بصورت فهرست وار اشاره خواهد شد.
1- ظرفيت يابي و ظرفيت سازي مناسب : شناسايي و احصاء ظرفيتها و زمينه هاي مرتبط با موضوع در وهله نخست در اولويت كاري قرار گيرد. به اين ترتيب كه ابتدا موارد و سوژه هايي كه قابليت پردازش و بذل توجه را دارند مشخص شود بعنوان مثال : آب ، برق ، گاز ، بنزين ، گازوئيل ، نان در فاز اول و سپس مواردي چون : كاغذ ، وسايل تجملاتي ، لوازم آرايشي و ... در مرحله بعد در دست اقدام قرار داده شود.
2- فرهنگسازي در نگهداري و حافظت منابع و وسايل عمومي : از عادات مذموم و موسوم در جامعه ما متاسفانه يكي بي توجهي نسبت به حفاظت و رعايت امانت در امور و شئوني است كه متعلق به همگان است و استفاده عام دارد.
1- تهيه آئين نامه هاي علمي – اجرايي توسط افراد متخصص و كارشناس براي هر يك از مراحل مختلف.
2- پيش بيني الحاق پيوست الگوي مصرف در تمامي طرحها و برنامه هاي اقتصادي ، اجتماعي ، سياسي ، نظامي و ...
3- وجود نگاه پروسه اي ( از نقطه آغاز تا دستيابي به نتيجه و هدف مطلوب ) .
4- مديريت اولويت و ترتيب بندي موارد ، موضوعات و مصاديق .
5- شفاف سازي در بحث الگوهاي مصرفي و ارائه آمار دقيق و صحيح در اين زمينه .
6- پرهيز از يكجانبه نگري و وجود نگاه سليقه اي .
7- پرهيز از نگرش سياسي و جناحي به موضوع فيه .
8- تسريع در گسترش فراگير دولت الكترونيك در تمامي زمينه ها .
9- باز تعريف فرهنگ ديرينه ملي و ديني كه سرشار از مباحث مرتبط ، بحث قناعت و صرفه جويي است.
10- بهره گيري از خرده فرهنگها ، سنتها ، آداب و رسوم موجود در مناطق جغرافيايي كشور.
11- پاسخگويي و اطلاع رساني دستگاههاي دولتي درخصوص عملكرد و ميزان صرفه جويي و تلاش در بهينه سازي مصرف انرژي.
12- استفاده از ابزارهاي بازدارنده براي جلوگيري از ولنگاري و بي بند وباري ها در مصارف انرژي .
13- ايجاد ساز وكار مناسب جهت تشويق و ترغيب اشخاص حقيقي و حقوقي در رعايت الگوي مصرف و پيش بيني نوعي ابزار بازدارندگي در بي توجهي و عدم رعايت حقوق عمومي در اينخصوص.
14- بازسازي و ترميم تاسيسات ، صنايع و دستگاههاي زيربنايي با حداقل هزينه كه در نتيجه بر راندمان و كارايي آنها افزوده شده و متعاقب آن از هدر رفت انرژي جلوگيري بعمل خواهد آمد.

پي نوشت:
1- دادگران سيد محمد، مباني ارتباطات جمعي، ص 106.
2- همان منبع، ص 135.
3- قرآن كريم، سوره اعراف ،آيه 37.
4- قرآن كريم سوره انعام، آيه 141.
5- قرآن كريم، سوره زمر، آيه 10.
6- قرآن كريم، سوره مائده، آيه 8.
7- بحار الانوار ، ج 78، ص 374.
8- غررالحكم و دررالكلم.
9- قرآن كريم، سوره اعراف، آيه 31.
10- من لا يحضر الفقيه ، ج2، ص 64.
11- غررالحكم ودررالكلم
12- حاجي ميرزايي محمدعلي – روزنامه اطلاعات – 25/1/86
13- - همان منبع.