رضوان قصابيان
كارشناس ارشدجامعه شناسي
 
مقدمه
در خصوص نقش دين و كاركردهاي اجتماعي آن سخن بسيار گفته شده است. در اين نوشتار به نحوي موجز به بيان آراء جامعه شناختي توماس. اف. اُدي در خصوص دين و نقش اجتماعي آن در افزايش پيوندها و انسجام اجتماعي خواهيم پرداخت.

اُدي از جمله انديشمنداني است كه در پي تبيين كاركردهاي دين از دو انگاره روانشناسي‌ و جامعه‌شناسي سود برده است. وي در مقاله‌اي با عنوان «پنج مساله در نهادي شدن دين» عنوان مي‌كند كه انسان در برابر جهان محيط بر خود ناتوان بوده و در راستاي اهداف و تمايلات خود قادر به تغيير و شكل‌دهي به آن نمي‌باشد. اين ناتواني مي‌تواند از شرايط غيرقابل پيش‌بيني و پيچيده‌اي ناشي شود كه در جهان پيراموني فرد وجود دارد. بي‌اطميناني و عدم توانايي برآورد آينده، براي بشر احساس عجز و ناتواني را بدنبال مي‌آورد به طوري كه آن را از هر گونه كنش فردي يا جمعي باز مي‌دارد. در صورتي كه نداند پس از مرگ چه خواهد شد و يا آنكه علت وقوع حوادث اندوه‌سازي كه در سر راه او قرار دارند چيست، دچار اضطراب و عدم آرامش روحي شده و به آينده اميدي نخواهد داشت لذا هيچ‌گونه كوششي براي زندگي بهتر و خلق اهداف متعالي‌تر به عمل نخواهد آورد.
يكي ديگر از ويژگي‌هاي زندگي بشر، كميابي1 است. انسان به دليل محدود بودن در بعد جسماني، دست كم در دو ساحت زمان و مكان محدود است و اين دو ساحت مي‌تواند براي آن محدوديت‌هاي بيشتري را نيز به همراه آورند. از آنجا كه انسانها در جهان اجتماعي زندگي مي‌كنند و هميشه منابع لازم براي برآوردن خواسته‌هاي حد ناپذير آنان فراهم نيست و غالباً اين خواسته‌ها و اهداف با يكديگر تداخل دارند، بنابراين كميابي با زندگي انسان همراه است و بي‌شك هر انساني در اين مسير با آن در اشكال مختلف مواجهه مي‌يابد (O'dea, 1961: 30).
با توجه به اين سه ويژگي ‌ـ ‌احتمال، ناتواني و كميابي ‌ـ نيازمند حوزه‌اي از معني هستيم تا با معني‌بخشي و تبيين مسائل انساني، آرامش و امنيت را براي انسان فراهم آورد.
به دليل اهميت يك رهيافت معني‌بخش، حضور دين به عنوان مهم‌ترين عرصه تامين كننده‌ي اين نياز كاركرد اساسي به خود مي‌گيرد. دين از طريق معني ‌بخشيدن به تجربه‌هاي غم انگيز و حل مسائل بشري نظير رنج، درد و مرگ، پاسخ‌هايي را براي بشر فراهم مي‌كند كه آن را از سردرگمي و بي‌عملي مي‌رهاند. نهاد دين با طرح دلايلي ابطال‌ناپذير، جهان را معني‌دار مي‌سازد و از اين طريق مشكل احتمال و پيش‌بيني ناپذير بودن عالم را حل مي‌كند. دين با وضع هنجارهاي عملي، مسير كنش و چگونگي رفتار كنش‌گران را تعين مي‌بخشد و از اين طريق با معني‌بخشيدن به مسيرهاي هنجارين كنشي، تاريخ را رقم مي‌زند. هم‌چنين آموزه‌هاي دين با تأكيد بر پاداش آن جهاني و وجود نظام عادلانه هستي، مسأله توزيع ناعادلانه منابع و اصولاً مشكل كميابي را منتفي مي‌سازد.
ادي در جايي ديگر با بررسي كاركردهاي دين به كارآمدي اديان معاصر مي‌پردازد. به طور كلي ادي شش كاركرد دين را براي فرد و جامعه بر مي‌شمارد:

1. كاركرد حمايتي2
يكي از كاركردهاي اصلي دين، حمايت و تسلي براي محرومين است. همواره جوامع در توزيع و تخصيص ارزش‌هاي كمياب در ميان اعضاي خود با مسائل جدي مواجهند. از آن جا كه اين ارزش‌ها نسبت به افراد جامعه كمياب هستند، بنابراين هميشه كساني وجود دارند كه دست كم به طور نسبي محروم مي‌مانند. دين براي محرومين و براي كساني كه ناكام مانده‌اند تسلي خاطر به بار مي‌آورد و براي شرايط سختي كه به دليل محروميت پديد آمده است، حمايت عاطفي ارائه مي‌كند. اين امر به سازگاري فرد و گروه‌هاي مخالف، با نظام ارزشي موجود منجر مي‌گردد و از اين طريق ارزش‌ها و اهداف تثبيت شده دوام مي‌يابند. همين كاركرد دين است كه كارل ماركس آن را افيون توده‌ها ناميده است (O’Dea, 1966: 89). با اين حال همانطور كه ذكر شد افراد به نحوي اختياري و بدون بكارگيري از ضمانت‌هاي اجرايي جذب هنجارها و ارزش‌هاي اجتماع شده و از آن پيروي مي‌كنند. عليرغم آن كه ماركسيست‌ها اين كاركرد دين را عاملي براي گسترش بيگانگي فرد از خود قلمداد مي‌كنند، اما جاي ترديد نيست كه عاملي قوام بخش و انسجام دهنده ميان اجزاي نظام و پيوند ميان افراد است. بدين ترتيب دين با نقش خود در حمايت عاطفي از محرومين، آنها را با جامعه وسيع‌تري كه در آن زندگي مي‌كنند پيوند مي‌دهد و از اين رهگذر از بيگانگي آنها نسبت به اجتماع مي‌كاهد.

2. كاركرد كشيشي3
دين از طريق آيين‌ها امنيت عاطفي، هويت و نقطه‌ي اتكاي ثابتي در بحبوحه‌ي ناسازگاري‌هاي آراء و عقايد براي انسان به بار مي‌آورد. اين همان كاركرد كشيشي دين است و آموزش آموزه‌هاي مذهبي و اجراي مراسم مذهبي را در برمي‌گيرد. اين كاركرد دين به نظم اجتماعي استواري مي‌بخشد و غالباً به حفظ وضع موجود كمك مي‌كند (هميلتون، 1381: 210). اين كاركرد، هدف اصلي سازمان‌هاي مذهبي و مبناي برخي از كاركردهاي ديگر دين است. كاركرد كشيشي، آموزش مراسم پيچيده‌ي ديني و آداب اجتماع مذهبي را در برمي‌گيرد. كاركرد كشيشي در تامين حمايت براي فرد اهميت دارد (O’Dea, 1966: 89). همان طور كه دوركيم اظهار مي‌كند اين كاركرد دين موجب گسترش و تقويت شور و شوق و احساسات مذهبي شده، حس وابستگي به يك قدرت خارجي روحاني و اخلاقي را تشديد مي‌كند و موجبات حفظ و تحكيم همبستگي و انسجام اجتماعي مي‌گردد. بنابراين اين كاركرد دين در پيوند ميان اعضاي جامعه و همبستگي اجتماعي نقش مثبتي دارد.

3. كاركرد هنجاري و مشروعيت بخشي4
دين در همه‌ي جوامع كاركرد هنجاري و مشروعيت بخشي را ايفا مي‌كند. تخصيص كاركردها، امكانات و پاداش‌ها بايد در قالب يك تعبير هنجارين صورت گيرد و توزيع منابع بايد به صورت عملي درست و مناسب جلوه نمايد. اين امر بايد به گونه‌اي صورت پذيرد كه هم براي حمايت برخي از افراد و هم براي محروميت برخي ديگر از منابع و ارزش‌هاي كمياب، دليل موجهي فراهم گردد در غير اين صورت ثبات اجتماعي پديد نخواهد آمد. دين هنجارهايي را كه به لحاظ كاركردي براي جامعه اهميت دارند را به مرجع فراتجربي كه غايي و مقدس است، پيوند مي‌دهد (O’Dea, 1966: 89). دين به هنجارها تقدس مي‌بخشد و هدف‌هاي گروهي را بر فراز اهداف فردي قرار مي‌دهد. دين نظم اجتماعي را مشروع مي‌سازد (هميلتون، 1381: 211).
در واقع اين همان كاركرد دين است كه در اين جا مد نظر ماست. دين با تقدس بخشي به هنجارها و پيوند آنها با جهان ماوراء و مرجع فراتجربي غايي و مقدس، نظم اجتماعي را بقاء مي‌بخشد. بدين ترتيب مؤمنان به اديان بدليل يافتن ربط وثيق ميان هنجارهاي اجتماعي و مرجع ماورايي كه دين به تصوير كشيده است، آن را به خوبي پذيرفته و دروني مي‌كنند. از اين طريق هنجارها و ارزش‌هاي اجتماعي به عنوان تنها صور حقيقت قلمداد مي‌گردند كه بشر در زندگي با آن مواجه است. اين امر مي‌تواند به نوبه خود در پذيرش كامل هنجارها و ارزش‌هاي اجتماعي مؤثر افتد و از سوي ديگر مانعي بر سر انفصال فرد از ارزش‌ها، هنجارها و اعضاي اجتماع گردد. بدين ترتيب همانند ساير صاحب‌نظران اين حوزه، در نظر ادي نيز اين كاركرد دين عاملي مؤثر در كاهش بيگانگي اجتماعي و گسترش نظم اجتماعي، پذيرش ارزش‌ها و هنجارهاي اجتماعي است.

4. كاركرد پيامبرانه5
كاركرد پيامبرانه دين تنها كاركردي است كه بر خلاف ساير كاركرهاي آن، از نظم اجتماعي حمايت نمي‌كند و مي‌تواند مبناي تغيير و تحولات اجتماعي باشد. دين مي‌تواند با حمايت از آرمان‌ها و دستورات اخلاقي كه فراسوي صور اجتماعي قرار دارند و نفي كوركورانه‌ي علائق موجود،‌ به تغيير وضع موجود كمك كند. دين حتي مي‌تواند با تاكيد بر اعمال آشوب طلبانه در يك جامعه‌ي ايستا به تغيير شرايط ياري رساند و حتي مبناي اعتراض و انقلاب باشد (O’Dea, 1966: 90). با اين حال بايد در نظر داشت كه اين كاركرد نيز پس از استقرار و تثبيت دين جديد، به ناظري براي كنترل هنجارهاي تازه تعريف مبدل مي‌گردد. لذا اين كاركرد دين عملكردي دوسويه داشته و در عين حال كه با هنجارها و ارزش‌هاي پيشين و منسوخ مي‌ستيزد، از هنجارها و ارزش‌هاي جديد حمايت مي‌كند. از اين روي پس از تثبيت دين جديد عاملي براي كاهش بيگانگي افراد از هنجارهاي اجتماعي و ارزش‌ گريزي افراد خواهد شد.

5. كاركرد هويت بخشي6
دين با آماده سازي انسان از طريق تعريف معناي غايي زندگي و با القاي حس تعلق به آن در قبال اجتماع مذهبي، به نحو چشمگيري در تعريف افراد از خود ايفاي نقش مي‌نمايد. دوركيم با تاكيد بر طبيعت اجتماعي و نقش دين در جامعه ابتدايي، اهميت اين كاركرد را نشان داده است. ويل هربرگ7معتقد است كه امروزه مبناي تعريف افراد از خود و هويت يابي آمريكايي‌ها نسبت به گذشته از قوميت به مذهب تغيير كرده است. از نظر وي در آمريكا براي آن كه فرد آمريكايي محسوب شود بايد عضو يكي از سه دين بزرگ دموكراسي يعني پروتستانتيزم، كاتوليسيزم يا يهود باشد (O’Dea, 1966: 90). همان طور كه در بحث از نظريه‌هاي يينگر گفته شد دين با ايجاد مقوله‌ بندي‌‌هايي در سطح اجتماع، موجب شكل‌گيري گروه‌هاي خودي ـ بيگانه شده و براي افراد هويت مشخصي مي‌آفريند كه آنها را از ديگران متمايز مي‌سازد. اين امر در عين حال كه مانعي براي در آميختن مرزهاي ميان گروه‌ها مي‌شود، عاملي مؤثر بري پيوند مؤمنان و انسجام درون گروهي پيروان است. لذا اين كاركرد دين مي‌تواند عاملي براي كاهش بيگانگي اجتماعي در درون جامعه مؤمنان قلمداد گردد.
‌
6. كاركرد رشد دهي8
به عنوان كاركرد ششم؛ مي‌توانيم به رابطه‌ي دين با فرايند روانشناختي فرد و بلوغ عقلي آن اشاره كنيم. دين در فراگرد رشد بشر بسيار اهميت دارد، زيرا به افراد در بحران‌هاي زندگي و مقاطع گذار از يك وضعيت به وضعيت ديگر كمك مي‌كند و در نتيجه، بخشي از فراگرد اجتماعي شدن به شمار مي‌آيد (هميلتون، 1381: 211). لذا دين به عنوان بخشي از فرايند جامعه پذيري در نقش عاملي براي جذب افراد به اجتماع و دروني سازي هنجارها و ارزش‌هاي اجتماعي در فرد ايفاي نقش مي‌نمايد. از اين نظرگاه فرد بواسطه دين بخش قابل توجهي از هنجارها و ارزش‌هاي مسلط اجتماعي را پذيرفته و با آن سازگاري مي‌يابد.
هم چنان كه ملاحظه مي‌شود چهار مورد از موارد نامبرده به كار ويژه‌هاي دين در انطباق فردي و شكل دهي به هويت افراد محسوب مي‌شود كه هر يك به نحوي در جذب فرد در نظام اجتماعي مؤثر است. كاركرد پنجم به كاركرد اجتماعي دين در هنجار بخشي و مشروعيت بخشي به هنجارها (نظارت اجتماعي) ارتباط مي‌يابد. دين با تقدس‌بخشي به هنجارها، نظم اجتماعي را مشروعيت مي‌بخشد و اهداف گروهي را بر خواسته‌هاي فرد اولويت مي‌نهد. از اين طريق دين مي‌تواند مانع از بيگانگي اجتماعي و جدايي فرد از ارزش‌هاي آن گردد. دسته آخر نيز به كاركرد انقلابي و پيامبرانه‌ي دين اختصاص دارد كه عامل انسجام درون گروهي و در عين حال تغيير و دگرگوني اجتماعي است.
ادي با در نظر گرفتن كاركرد پيامبرانه دين، توانسته است بهتر از صاحبنظراني چون يينگر و برگر، امكان تحول و هماهنگي نظام معني با ساخت اجتماعي را تبيين نمايد. در واقع كاركرد پيامبرانه دين با فراهم كردن امكان انتقاد از الگوهاي اجتماعي موجود مي‌تواند زمينه را براي تحول نظام ارزشي و تغيير جهان اجتماعي فراهم كند. از اين روي ادي كاركرد دوگانه‌اي براي دين قائل است. از سويي با وجود آنكه معتقد است كه دين مي‌تواند به عنوان عامل مؤثري در حفظ ارزش‌ها و هنجارهاي موجود عمل نمايد از سوي ديگر اين رويكرد توانسته است نقش احياگر دين در خلق ارزش‌ها و هنجارهاي جديد و براندازي ارزش‌هاي مسلط را ايفا نمايد. در واقع ادي با راه دادن امكان تغيير در رويكرد كاركردگرايانه خود، توانسته است گريزي براي مسأله پويايي اجتماعي فراهم آورد.

منابع :
هميلتون، ملكم (1381) جامعه شناسي دين، ترجمه محسن ثلاثي،‌ تهران: موسسه فرهنگي انتشاراتي تبيان، چاپ دوم.
O'Dea, Thomas F.; Yinger J. Milton (1961) “Five Dilemmas in the Institutionalization of Religion”, Journal for the Scientific Study of Religion , Vol. 1, No. 1, pp. 30-41.
O'Dea, Thomas F (1966) “The Adequacy of Contemporary Religious Forms: An Area of Needed Research”, Review of Religious Research, Vol. 7, No. 2, pp. 85-93.

پي نوشت:
1.scarcity
2.Supportive Function
3.The Priestly Function
4.Normative & Legitimation Function
5.The prophetic Function
6.Identity Function
7.Will Herberg
8.The Growth Function