علیرضا مزروعی

حضرت استاد برخی افراد سطحی نگر تحت تاثیر پوزیتویسم معرفتی و لیبرالیسم فکری و اجتماعی و سکولاریسم نظری و عملی پیوسته تلاش می نمایند شبهه بی هویتی و فاقد اثر بودن دین و عقاید و اندیشه های دینی در زندگی مدرن، انسان معاصر را ترویج نمایند.
و استدلال می نمایند که در عصر تکنولوژی و فن آوری اطلاعات و ارتباطات و پیشرفت علم و تحولات اجتماعی و سرعت تولید موضوعات و مسائل جدید دین از پتانسیل لازم برای ارائه راهکارها به نیازها و مقتضیات زمان برخوردار نیست.
حضرت عالی در جایی فرمودید: از حدود بیست سال پیش [1332] که قلم به دست گرفته و مقاله و کتاب نوشته ام، تنها چیزی که در همه نوشته هایم آن را هدف قرار دادم حل مشکلات و پاسخگویی به سوالات است که در زمینه مسائل اسلامی در عصر ما مطرح است. نظر شما بعنوان یک مجتهد و اسلام شناس در خصوص راهبردها و پتانسیل دین مبین اسلام نسبت به نیازهای زمان چیست؟
معنای این لغت اینست که زمان که دائماً در حال گذشت و آمدن است، در هر قطعه ای یک اقتضائی دارد، در هر لحظه ای ، در هر وقتی و در هر قرنی، در هرچند سالی یک تقاضائی دارد. به عبارت دیگر (به جای کلمه اقتضا اگر کلمه تقاضا بگذاریم بهتر فهمیده می شود) یک وقت هست ما تقاضای قرن را اینجور تفسیر می کنیم که در این قرن یک چیزهایی آمده است (اصلاً تقاضا یعنی به وجود آمدن) پس این قرن اینجور تقاضا دارد. هرچه که در یک زمان به وجود آمد، همین به وجود آمدن معنایش تقاضا است. تبعیت کردن از مقتضای زمان و از تقاضای زمان یعنی در این زمان یک پدیده هائی پیدا شده است و چون این پدیده ها پیدا شده است، پس این قرن تقاضا دارد، بنابراین باید خود را با این تقاضا یعنی با پدیده هائی که در زمان پیدا شده تطبیق داد، آنها را پذیرفت. این یک جور تفسیر است.
یک تفسیر دیگر برای تقاضای زمان یا اقتضای زمان، تقاضای مردم زمان است یعنی پسند مردم، ذوق و سلیقه مردم، به این معنی که ذوق و سلیقه و پسند مردم در زمان های مختلف اختلاف پیدا می کند. (در این بحثی نیست.) هر زمانی یک ذوق و یک پسند حکمفرماست. مثلاً در مدهای کفش و لباس می بینید در هر زمانی یکجور کفش میان مردم مد است، یک نوع دوخت لباس مد است یعنی مردم آن طور می پسندند. یک نوع پارچه مد می شود، پسندهای مردم عوض می شود.
اگر معنای مقتضای زمان هریک از این دو تفسیر باشد، غلط است که انسان تابع مقتضای زمانش باشد. اگر معنای اول باشد، یعنی در هر زمانی هرچه که پیدا شد چون پدیده قرن است، باید تابع آن باشیم.
استاد اینجا سوالی پیش می آید: آیا هرچه در قرن جدید پیش می آید خوب است و در جهت صلاح و سعادت بشریت است یعنی آیا بشریت اینجورساخته شده که هر چیز نوعی که پیدا می شود، آن چیز حتماً در جهت صلاح و پیشرفت اوست.
آیا جامعه انحراف پیدا نمی کند و امکان ندارد یک چیز تازه در قرن پدید بیاید که انحراف و در جهت سقوط باشد؟
بله امکان دارد، پدیده های هر زمانی ممکن است در جهت صلاح بشریت باشد و ممکن است در جهت فساد باشد.
بشر همانطور که امکان پیشروی دارد، امکان عقب روی هم دارد. بنابراین امکان انحراف در بشر هست. پس نمی شود قبول کرد که روی هرچه که در زمان پدید آمده و پدیده قرن است و جدید نامیده شده، اسم تجدد گذاشته شود و گفت خوب است. لذا به این معنی تقاضای زمان را پیروی کردن غلط است. باید هشیار بود و روی آن پدیده حساب کرد و با مقیاس های دیگری که عرض می کنم آن را سنجید و دید اگر خوب است آن را گرفت و اگر بد است آن را طرد کرد.
یک تفسیر دیگر نیز برای مقتضیات زمان می شود و آن اینکه تقاضای زمان به معنای اینست که احتیاجات واقعی در [طول] زمان تغییر می کند، آنوقت احتیاجی که بشر در هر زمان دارد یک نوع تقاضا می کند. می دانید که محور فعالیت بشر احتیاج است. یعنی خدا انسان را در این دنیا آفریده است با یک سلسله احتیاجات واقعی : بشر به خوراک احتیاج دارد، به پوشاک احتیاج دارد، به مسکن، کشاورزی، خیاطی، تجمل ، حمل و نقل، مسافرت، علم آموختن، و مسائل فنی و ... احتیاج دارد.
ولی انسان برای تامین همین احتیاجات، به یک سلسله ابزار و وسائل نیاز دارد. وسائل در هر عصر و زمانی فرق می کند چون وسائل در ابتکار خود بشر است. دین به وسیله (البته مشروع) کاری ندارد. این هدف را معین می کند و راه رسیدن به هدف را، اما تعیین وسیلۀ تامین احتیاجات در قلمرو عقل است. عقل کار خودش را به تدریج تکمیل می کند و هرروز وسیلۀ بهتری انتخاب می کند.
در جایی که احتیاج انسان به وسیله عوض شود یعنی وسیله ای که امروز مورد احتیاج است فردا که تکمیل شد دیگر احتیاج واقع نمی شود، باید تقاضای زمان تغییر کند. اینجور چیزها واقعاً تقاضای زمان است.
این تقاضا است که صرف پدیده و پسند زمان نیست، احتیاج واقعی حکم می کند. هیچ احتیاجی واقعی ای نیست که اسلام جلو آن را گرفته باشد. اسلام جلوی هوس را گرفته است. در وقتی که تراکتور پیدا شده اگر کسی بگوید من با گاو آهن شخم می زنم، این، محکوم است، ولی اگر مد بالای زانو بیاید باید از آن جلوگیری کرد. این فیلم های مهیج و خانمان برانداز را نمی شود به عنوان پدیده قبول کرد. اگر وسیله ای پیدا شود، آن وسیله را می توان برای هدف های مشروع و نامشروع استخدام کرد، وسیله که بیچاره زبان ندارد، مانند بلندگو که کارش اینست که صوت را قوی می کند. آن بیچاره می گوید اگر ذکر خدا را بگوئی من قویتر می کنم، اگر کم هم بگوئی من قویتر می کنم. رادیو فی حد ذاته ابزاری است که هرچه در پشت آن دستگاه گفته شود با برد زیادی تحویل می دهد اما زبان بسته هیچ می گوید که اینجا فلان تصنیف را بخوانید یا آیۀ قرآن را بخوانید؟ تلویزیون هم از همین قبیل است.
این است معنای تقاضا و اقتضای زمان. تقاضای زمان را با پسند مردم و پدیده قرن اشتباه نکنید. حاجت های اولی بشر ثابت است. حاجت های ثانوی یعنی حاجتهائی که انسان را به حاجت های اولی می رساند، متغیر است.
استاد با نگرش به گذشته و حال اندیشه اسلامی و مقوله آسیب شناسی در حوزه فرهنگ و معرفت دینی و جریان های فکری در دنیا اسلام با دو جریان عمده افراط و تفریط مواجهه هستیم. از سویی جریان افرادی که با دخل و تصرف های بی جا در امور دینی همراه بوده است و از سویی دیگر با جریان تفریط و کندروی و جمود فکری و تجمل گرایی روبرو هستیم. که بر این باورند که اسلام و مقتضیات زمان دو پدیدۀ متضاد و ناسازگارند؟
افراد و طبقاتی هستند که این مسئله را واقعاً به صورت یک معمای لاینحل و به صورت یک تضاد آشتی ناپذیر می نگرند و معتقدند «اسلام» و «مقتضیات زمان» دو پدیدۀ غیرمتوافق و ناسازگارند و از این دو حتماً یکی را باید انتخاب کرد، یا باید به اسلام و تعلیمات اسلامی گردن نهاد و از هرگونه نوجوئی و نوگرائی پرهیز کرد و زمان را از حرکت بازداشت و یا باید تسلیم مقتضیات متغیر زمان شد و اسلام با به عنوان پدیده ای متعلق به گذشته به بایگانی تاریخ سپرد. روی سخن در این مقاله با اینگونه افراد است.
استدلال این گروه اینست که اسلام به حکم اینکه دین است بویژه که دین خاتم است و دستوراتش جنبۀ جاودانگی دارد و باید همانطور که روز اول بوده برای همیشه باقی بماند، یک پدیدۀ ثابت ولایتغیر است و اما زمان در طبع خود متغیر و کهنه و نو کن است، طبیعت زمان اقتضای دگرگونی دارد و هر روز اوضاع و احوال و شرائط جدیدی خلق می کند مغایر با شرائط پیشین. چگونه ممکن است چیزی که در ذات خود ثابت و لایتغیر است با چیزی که در ذات خویش متغیر و سیال است توافق و هماهنگی داشته باشند؟
و حال آنکه آنچه در زمان کهنه و نو می شود ماده و ترکیبات مادی است، یک ساختمان، یک گیاه، یک حیوان، یک انسان محکوم به کهنگی و زوال است، اما حقایق جهان ثابت و لایتغیر است.
آیا جدول فیثاغورث به حکم اینکه بیش از دو هزار سال از عمرش می گذرد کهنه شده است؟ آیا گفته سعدی: «بنی آدم اعضای یک پیکرند» چون هفتصد سال از عمرش می گذرد منسوخ و غیرقابل عمل است؟ آیا به دلیل اینکه عدالت و مروّت و وفا و نیکی چندین هزار سال است که دهان به دهان می گردد مندرس شده است؟ بلکه گفتن اینکه جدول فیثاغورث عمرچند هزار ساله دارد و گفتۀ سعدی عمر هفتصد ساله، غلط است؛ محتوای جدول فیثاغورث و شعر سعدی حقایق ازلی و ابدی می باشند و آنان بازگو کنندۀ آن حقایق و بس.
جناب استاد با این تفسیر جنابعالی انسان می تواند مسلمان باشد و در عین حال خودش را با مقتضیات زمان تطبیق دهد اساساً با توجه به اینکه مقتضیات زمان تغییر می کند چگونه می شود انسان دیندار بماند، چون لازمۀ دینداری اینست که انسان خودش را در مقابل مقتضیات زمان نگاه دارد و مقتضیات زمان تغییر می کند و چاره ای نیست.؟!
گاهی از کیفیتش سوال می کنند که چه جور بایستی انسان خودش را تطبیق بدهد. یک عده می گویند انطباق پیدا کردن، ضد دین و مذهب است، یک عده هم این موضوع را بهانه قرار داده و علیه دین تبلیغ می کنند، می گویند به همین دلیل انسان نباید پایبند به دین باشد چون دین مانع تجدّد و مانع نوخواهی و پیشروی است و انسان اگر بخواهد در این دنیا ترقی داشته باشد باید طرفدار تجدّد و نوخواهی و دشمن کهنه باشد پس به همین دلیل انسان نباید دیندار باشد.
به انسان قوۀ انتخاب و کشف و ابتکار و خلاقّیت داده شده است. انسان قادر است شکل تولید و توزیع مایحتاج خود را عوض کند، ابزارها و وسایل نوتر و بهتر از پیش اختراع نماید، سیستم زندگی خود را عوض کند، در روابط اجتماعی خود و در طرز تربیت و اخلاق خود تجدید نظر نماید، محیط را و زمین و زمان را به نفع خود تغییر دهد، شرایط و اوضاع و احوال اجتماع خود را عوض نماید. این است که مقتضیات زمان برای انسان وضع متغیری دارد و برای حیوان وضع ثابتی دارد.
از همین جا این مساله پیش می آید که اسلام به عنوان یک دین و یک آئین و به عنوان یک قانون زندگی با متقضیات متغیر زمان چه می کند. آیا نظر اسلام این است که باید با متقضیات زمان نبرد کرد و در حقیقت جلو قدرت خلاقه و نیروی ابتکار بشر را گرفت و نگذاشت محیط و زمین و زمان را عوض کند؟ یا برعکس نظر اسلام این است که باید تسلیم زمان و مقتضیات زمان شد؟ و یا نظر سومی در کار است و لااقل توضیح و تفصیلی در میان است.
اینکه می گویند مقتضیات زمان تغییر می کند، راست می گویند. علت تغییر کردنش هم همین جهت است که با طرز خلقت انسان مربوط است. مقتضیات زمان برای حیوان عوض نمی شود ولی برای انسان عوض می شود. در حیوان حس تجدد و نوخواهی وجود ندارد، در انسان وجود دارد. زمان او یکنواخت است ولی زمان انسان یکنواخت نیست. حیوان مکلف نیست بعضی مسوءولیت روی دوش حیوان گذشته نشده است، یک ماشین خودکار است، ولی انسان مسئول کار خودش است.
تغییراتی که در زندگی بشر پیدا می شود دو نوع است: یک نوع تغییرات صحیح و یک نوع تغییرات ناصحیح، اعتلائی و غیراعتلائی.
پس یک مطلب دیگر را از اینجا نتیجه می گیریم و آن اینست که اگر از ما بپرسند آیا با تغییراتی که در زمان پیدا می شود باید هماهنگی کرد یا باید مخالفت کرد، باید اینجور جواب بدهیم که با تغییرات زمان نه باید در بست هماهنگی کرد و نه درست و صد در صد مخالفت کرد، چون زمان را انسان می سازد و انسان موجودی است که می تواند زمان را در جهت خوبی تغییر بدهد و می تواند زمان را در جهت بدی تغییر بدهد، پس با تغییراتی که در جهت خوبی است باید هماهنگی کرد و با تغییراتی که در جهت بدی است نه تنها نباید هماهنگی کرد بلکه باید مخالفت کرد.
استاد اکنون سوال دیگری پیش می آید که کدام تغییرات است که باید آنها را به حساب ترقی و اعتلاء بگذاریم و کدام تغییرات است که باید آنها را به حساب فساد و انحراف بگذاریم ما از کجا بفهمیم که یک تغییر اوضاع خوب است و ما هم باید هماهنگی بکنیم یا بد است و باید مخالفت بکنیم مقیاس آن چیست؟
عقل برای انسان راهنمای خوبی است. عقل را خداوند به انسان داده است برای اینکه راه کمال را از راه های انحراف تشخیص بدهد. وضع بشر نشان می دهد که بشر گاهی به حکم عقل راه صحیح را طی می کند، گاهی به حکم اشتباه و جهالت و هوا پرستی راه انحراف را طی می کند.
یک مقیاس کلّی اینست که ببینیم پدیده هائی که در زمان بوجود می آید چه عواملی باعث به وجود آمدن آنها شده است و در چه جهتی به وجود آمده است، یعنی عامل پدیدۀ مورد نظر کدام استعداد از استعدادهای گوناگون انسانی است، و [ببینیم آن پدیده] برای چه منظوری به وجود آمده و چه آثاری دارد باید ببینیم آنچه که در زمان پیدا شد آیا محصول عقل و علم بشر است یا چیز دیگری دخالت کرده است شما هر چیزی را که دیدید درزمان پیدا شد اگر روی آن حساب بکنید، گاهی می بینید صد درصد محصول علم و عقل است و گاهی می بینید محصول علم هست اما نه علم آزاد بلکه علم بیچارۀ اسیر. مثلاً علمی در دنیا هست به نام علم فیزیک. بعضی از علما زحمت کشیده اند و این علم را پیش برده اند. یکی از مباحث این علم بحث مربوط به نور است. مبحث نور از مباحثی است که هزاران سال است بشر دربارۀ آن تحقیقاتی دارد که حقیقت نور چیست.
در اثر شناختن نور و کیفیات نور، بشر مسئله عکس و عکسبرداری و فیلمبرداری را آموخته است. این موضوع کار علم است . آیا علم در اینجا پیشروی کرد یا نه؟ البته که پیشروی کرد. از این راه چه استفاده ها که بشر می تواند ببرد!
علم کار خودش را می کند، کشف و اختراع خودش را میکند، یک دفعه یک آدم پول پرست هوا پرست پیدا می شود و آن را وسیله برای خالی کردن جیب مردم و ضمناً فاسد کردن اخلاق مردم قرار می دهد، از این علمی که بشر پیدا کرده است فیلم های فاسد کنندۀ منحرف کننده ایجاد می کند، یعنی علم را به اسارت می برد، از این علم فیلم های فسادی تهیه می کند که نتیجه اش خراب کردن اخلاق مردم است. آن وقت آیا ما می توانیم فلان فیلم سنیمایی را قبول بکنیم و بگوئیم پدیدۀ این قرن است، محصول علم است. می گوئیم نه، این فقط محصول علم نیست، محصول علم و چیز دیگری است، محصول شهوت، شهوت پرستان است که علم را در خدمت خودش گرفته است و یک همچو چیزی به وجود آورده است.
پس این مقیاسی است که ما می توانیم به دست بیاوریم راجع به تغییراتی که درروزگار پیدا می شود که چه تغییرات، تغییرات خوبی است و چه تغییرات، تغییرات بدی است؟ با تغییراتی که در ایجاد آن ولو علم هم دخالتی داشته است اما علم خدمت هوا و هوس بشر قرار گرفته است تا این تغییرات را ایجاد کرده نباید هماهنگی نمود. هماهنگی کردن با اینها مساوی با سقوط است.
پس اگر ما بگوئیم با مقتضیات زمان نباید به طور درست هماهنگی کرد، این مخالفت با علم نیست، بلکه به واسطۀ این نکته است که ما می دانیم هنوز دوره ای که در آن دوره علم آزاد باشد، عقل آزاد باشد، دوره ای که علم و عقل بر شهوات مردم، بر جاه طلبیهای مردم حکومت بکند نیامده است، یعنی هنوز عصری نیامده که «انیشتین» حاکم و آمر باشد و روزولت مطیع و مامور، بلکه عکس است.
استاد در اینجا هستند افرادی که می گویند تمام احتیاجات بشر متغیر است، اصلاً بشر احتیاج ثابت ندارد یعنی هیچ چیزی در دنیا نیست که بشر همیشه و در تمام ادوار به آن احتیاج داشته باشد؟
اصل این قانون کلی به دو شکل بیان می شود: یکی رنگ فلسفی می گیرد و دیگری رنگ اجتماعی، رنگ فلسفی این شکل که در این دنیا همه چیز متغییر است، هیچ چیز باقی نیست، و رنگ اجتماعی به این صورت که هر چیز در اجتماع زائیده یک احتیاج است و احتیاجات اجتماعی بشر در تغییر است پس هر چیزی یک مدت موقت در اجتماع می ماند.
جواب این مطلب با این بیان که رنگ فلسفی به آن می دهند، اینست : اینکه هر چیز در دنیا تغییر پذیر و کهنه شدنی است به معنای اینست که هر امر مادی اینطور است، هر جسمی از اجسام عالم اینطور است ولی صحبت ما در اجسام نیست. اگر کسی درباره یک انسان مدعی ابّدیت شخصی بشود جای این حرف هست، یا اگر کسی درباره قرآن مکتوب روی کاغذ چنین حرفی بزند، درست است ولی صحبت ، نه درباره شخص است و نه درباره کاغذ و مرکب، صحبت درباره قانون است، درباره یک سلسله حقایق است. اینکه مواد عالم کهنه می شوند چه ربطی به حقایق عالم دارد.
مثلاً اینکه می گوئیم: راستی موجب رضای خداست یا : برای انسان استقامت صفت خوبی است، قانونی برای زندگی بشر است. این ، تغییر پذیر نیست. ولی گفتیم یک مطلب دیگر هست و آن راجع به حاجت های زندگی است که حاجت ها تغییر می کند و چون حاجت ها تغییر می کند پس قوانین که بر مبنای احتیاجات است باید تغییر بلکند.
از خصوصیات دین مقدس اسلام اینست که همیشه روی حاجت های ثابت انسان مهر ثابت زده است اما حاجت های متغیر انسان را تابع حاجت های ثابت قرار داده است، و این به عقیده شخص من اعجازی است که در ساختمان این دین به کار رفته است.
طبقۀ جاهل ها دو فرضیۀ نیمه فلسفی دارند. (چون در میان دانشمندان این حرفها وجود دارد ما پیشاپیش آنها را عنوان می کنیم تا مسلمانان متوجه باشند و قبل از آنکه افراد جاهل آنها را عنوان بکنند جواب آماده داشته باشند) دو فرضیه است که اگر کسی آنها را بپذیرد، باید حرف جاهل ها را بپذیرد که هیچ اصل ثابتی وجود ندارد. این دو فرضیه یکی «نسبیت اخلاق» است و دیگری «نسبیت عدالت». اخلاق مربوط به حالت شخص و نظام دادن به عزائز شخصی است. عدالت مربوط به نظام اجتماعی است. فرضیۀ نسبیت اخلاق می گوید هیچ اخلاق ثابتی نمی تواند وجود داشته باشد، پس هیچ مکتب اخلاقی نمی تواند همیشه برای بشر برقرار باشد. فرضیه نسبیت عدالت می گوید عدالت یک امر نسبی است، بنابراین عدالت هیچ مکتبی نمی تواند برای همیشه برقرار باشد.
اولاً کلمه «نسبیت» یعنی چه؟ بعضی از امور را نسبی می گویند و آن، اموری است ، صفتی یا حالتی است که آن را با مقایسه با یک شئ معین می شود به چیزی نسبت داد. مثلاً بزرگی و کوچکی از امور نسبی است. اگر از شما بپرسند بزرگی چقدر است و کوچکی چقدر، آیا می توانید حدی برای آن معین بکنید؟ یک وقت شما می گوئید من امروز یک گوسفند بزرگی دیدم، خیلی هم مبالغه می کنید می گوئید به اندازۀ یک گوساله بود. گوسفند که یک حد متوسطی دارد اگر به اندازۀ یک گوسالۀ یکساله باشد خیلی بزرگ جلوه می کند اما شما اگر شتری را ببینید به اندازۀ یک گاو، می گوئید چه شتر کوچکی است! گوسفند در حد گوساله اگر باشد می گوئید بزرگ است ولی شتر اگر در حد گاو باشد می گوئید کوچک است. چطور است که یک شئ در حد گوساله بزرگ و شئ دیگر در حد گاو، کوچک با آن که گاو از گوساله بزرگتر است.
دوری و نزدیکی نیز از امور نسبی است.
بعضی از امور، امور مطلق است مثل اعداد و همچنین مقادیر. آیا عدد بیست نسبت به اشیا فرق می کند. یعنی اگر بگوئید بیست گردو و یا بگوئید بیست ستاره، اینها در عدد با هم فرق می کند؟ نه، عدد آنها یکی است، از لحاظ کمیت باهم فرقی ندارند. مقادیر نیز همانطور است. حتی دربارۀ زمان هم همینطور است. مقادیر مطلق است. مثلاً پارچه را با متر می سنجند. اگر مقدار پارچه را معین بکنند مثلاً بگویند 80/1 متر و یا بگویند آدم طولش 80/1 متر است، در اینجا 80/1 نسبت به همه جا و همه کس فرق نمی کند، درصورتی که در بزرگی و کوچکی، اینها خیلی فرق می کرد.
معلوم شد که بعضی امور نسبی هستند و بعضی دیگر مطلق.
اگر بخواهیم عدالت را به معنای مساوات تعریف بکنیم و مساوات را هم مساوات در موهبت های اجتماعی فرض بکنیم، غلط است. ولی عدالت را به یک معنای دیگر می شود معنی کرد که اگر به آن توجه شود، می توان گفت آن هم مساوات است اما مساوات به شکل دیگر . معنائی که قدما برای عدالت می کنند اینست :«اِعطاءُ کُلَّ زی حَقٌّ حَقَّهُ » یعنی هر چیزی و هر شخصی در متن خلقت با یک شایستگی مخصوص به خود به دنیا آمده است. حقوق هم از همینجا پیدا می شود یعنی از ساختمان ذاتی اشیاء ما باید هر چیزی را در ذاتش مطالعه بکنیم بعد ببینیم که او شایستگی چه چیزی را دارد و چه استعدادی در وجود او هست یعنی طبیعتش چه تقاضائی دارد. مثلاً در بدن انسان چشم حقی دارد و دست حقی دیگر اگر حق چشم را به دست بدهیم، نه تنها به دست خدمت نکرده ایم بلکه آن را از کار انداخته ایم.
هر چیزی استحقاقی دارد و منشاء آن هم خود خلقت است. دو بچه که به مدرسه می روند، یکی شایستگی نمره بیست را دارد و دیگری نمره پنج. اگر به او از بیست کمتر بدیهم ظلم کرده ایم و اگر به این از پنج بیشتر بدهیم نیز ظلم کرده ایم.
برای مثال اگر از همانهائی که دم از اشتراک و مساوات می زنند بپرسیم چرا زید در میان میلیون ها مردم نخست وزیر شد، می گویند شایستگی نشان داد. اول یک کارگر ساده بود، مثلاً در سندیکا شرکت کرد و به نمایندگی در هیات بالاتری انتخاب شد و بعد در هیات بالاتر و همینطور سلسله مراتب را طی کرد و چون لیاقت و شایستگی داشت به نخست وزیری رسید. این، همان عدالت است.پس معلوم می شود که اساس، لیاقت است. البته اگر یکی لیاقت دارد و دیگری ندارد ، چنانچه آنچه را که باید به لایق بدهیم به نالایق بدهیم، بی عدالتی کرده ایم.
آنکه هفت اقلیم عالم را نهاد هرکسی را آنچه لایق بود داد
ظلم اجتماع وقتی است که اینجور نباشد. سعدی می گوید:
«وقتی افتاد فتنه ای در شام هریک از گوشه ای فرا رفتند
روستا زادگان دانشمند به وزیری پادشاه رفتند
پسران وزیر ناقص عقل به گدائی به روستا رفتند.»
معنای عدالت این است. مساوات درباره قانون می تواند معنی پیدا بکند یعنی قانون افراد را به یک چشم نگاه بکند، قانون خودش میان افراد تبعیض قائل نشود بلکه رعایت استحقاق را بکند. به عبارت دیگر افرادی که از لحاظ خلقت در شرایط مساوی هستند، قانون باید با آنها به مساوات رفتار بکند اما افرادی که خودشان در شرایط مساوی نیستند، قانون هم نباید به آنها مساوی رفتار بکند بلکه باید مطابق شرایط خودشان با آنها رفتار بکند، این هم معنای دوم عدالت است.
حضرت استاد نقش اجتهاد و فقه بعنوان مکانیزم، متد و ابزاری که همگام با تغییرات زمان و مکان در حال تحول است، ایستایی ندارد. توان پاسخگویی به سوالات و حل مشکلات و دغدغه های فکری ، سیاسی، اجتماعی و حتی سیاسی را دارد.
و راهکاری بهینه با توجه به تقاضا زمان متناسب با تحولات اجتماعی و زمان را پیش روی جامعه اسلامی می گذارد را چگونه تبیین می نمائید؟
اجتهاد قوه محرکۀ اسلام است و یا گفته می شود اجتهاد در هر عصر و زمانی لازم است و روح اسلام روح ثابتی است در تمام زمان ها همینطور که بدن انسان متغیر و روح تغییر ناپذیر است، این شبهه ایجاد نمی شود که مقتضیات زمان ایجاب می کند حکم اسلام نقض بشود. اینجا مثالی عرض می کنم : ما در قرآن دستوری داریم : «وَاَعِدّوا لَهُمَ ما استَطَعتُم مِن قُوّهٍ وَ مِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّالله وَ عَدُوَّکُم» دستوری با کمال صراحت بیان شده، هدف این دستور هم ذکر گردیده است. اسلام دین نیرومندی است.
وقتی ما وارد سنت پیغمبر می شویم می بینیم پیغمبر یک سلسله آداب و سنن را در زمان خودش بیان کرده است که درفقه به نام «سَبق و رِمایَه» آورده شده است. در اسلام سبق و رمایه مستحب است. «سبق» مسابقۀ اسب دوانی است و رمایه تیراندازی کردن است. اسلام هر نوع برد و باختی را تحریم کرده مگر برد و باختهائی که در زمینه مسابقه اسب دوانی و یا مسابقه تیراندازی باشد. این از مسلمات فقه ما است که یک چنین سنن و آدابی در دین هست. حالا اینجا یک وقت هست ما جمود به خرج می دهیم می گوئیم«اَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قَُوَّهٍ» یک دستور است، و دستور سبق و رمایه ، دستور دیگری است یعنی اگر پیغمبر توصیه کرده است که سبق و رمایه را یاد بگیرید و به فرزندان خودتان هم بیاموزید، این یک علاقه ای است که پیغمبر به اسب و اسب دوانی و تیراندازی و کمال داشته است.
پس این دستور در تمام زمانها باید به همین شکل در میان ما باقی بماند! اینطور نیست. «سبق و رمای» فرزند «اَعِدّو اَلهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّه» است. اسلام می گوید شما در تمام زمانها باید حداکثر نیرومندی را داشته باشید. اسب دوانی و تیراندازی از نظر اسلام اصلات ندارد بلکه شکل اجرائی «اَعِدوّا لَهُم مَا استَطَعتم مِن قُوَّهٍ» است . دستور، آن است؛ این، شکل اجرائی آن است و به عبارت دیگر جامعه ای است که به بدن آن دوخته شده است. یعنی اسلام برای سبق و رمایه اصالت قائل نیست، برای نیرومند شدن اصالت قائل است.
بین حکم عقل و حکم شرع همیشه تلازم است یعنی هرچه را که عقل حکم به لزوم آن بکند دین هم حکم به لزوم آن می کند و هرچه را که دین حکم به لزوم آن بکند عقل هم حکم می کند، به این معنی که اگر عقل یک مصلحتی را کشف کرد(کشف یقینی و قطعی نه کشف احتمالی و گمانی) ، در اینجا باید حکم بکنیم که حتماً اسلام دستورش همین است ولو آن دستور به ما نرسیده باشد.
فقها دارند مواردی که فتوا می دهند و حال آنکه دلیل نقلی از ناحیۀ شارع نرسیده است. فقط از باب اینکه عقل اینجور حکم می کند فتوا می دهند. مثلاً مساله ای هست در فقه به نام «ولایت حاکم» یعنی حاکم شرعی در بسیاری از موارد حق ولایت دارد. اگر شخصی بمیرد و وصیتی معین نکرده باشد و یک قیم شرعی هم وجود نداشته باشد تکلیف بچه های او چیست. می گویند تکلیف اینها را باید حاکم شرعی معین بکند –در صورتی که نه آیه ای هست و نه خبر صددرصد صحیح – چون اسلام دینی است که مصالح مردم را بلاتکلیف نمی گذارد.
هرچه که شارع حکم کرده است عقل هم حکم کرده است. معنای این جمله این نیست که هرجا که شارع حکمی وضع کرده، عقل هم الآن حکمی دارد، مثلاً اگر شارع گفته است گوشت خوک حرام است.
عقل هم می فهمد که چرا حرام است . نه، مقصود این است که در هر حکم شارع رمزی وجود دارد که اگر آن رمز را برای عقل بگویند عقل هم تصدیق می کند این را می گویند قاعدۀ ملازمه.
بنابراین خود دستورهای دین آنچنان شکل های مختلف دارد که انسان حیرت می کند. این، برای اینست که مصلحتها فرق می کند و همان حساب اهم و مهم است. می گوید در سفر که می روی نمازت را شکسته بخوان، روزه هم نگیر.
قرآن می فرماید:«فَمَن کانَ مِنکُم مَریضاً اَو عَلی َسفَرٍ فَعِّدهٌ مِن اَیّامِ اُخُر» هر که مریض یا در سفر است نباید روزه بگیرد، بگذارد برای روزهای بعد. چرا؟ خود آیه دلیلش را می گوید :«یُریدُ اللهُ بِکُمُ اَلیُسرَوَ لا یُریدُ بِکُمُ العُسرَ » خدا در تکالیفی که برای شما معین می کند، آسانی و سهولت را می خواهد نه سختی.
این جملۀ:«لا تُوَ دَّبوا اَولادَ کُم بِاَ خلاقِکُم» جزء جملات خوش شانس دنیا است و شانس بیخودی پیدا کرده است. در مورد این جمله گو اینکه این جمله به این معنی و مفهومی که امروزیها استعمال می کنند غلط است ولی یک معنا و مفهوم صحیحی می تواند داشته باشد که غیر از چیزی است که امروزیها از آن قصد می کنند، و فرقی گذاشتم میان آداب و اخلاق که آداب غیر از اخلاق است. آنوقت آداب را دو گونه ذکر کردیم. ممکن است مقصود از آداب اموری باشد که در واقع امروز به آنها فنون می گویند. علاوه بر اخلاق، علاوه بر صفات خاص روحی، علاوه بر نظمی که انسان باید به قوای روحی خودش بدهد که این نامش اخلاق است، علاوه بر همه اینها برای هرکس لازم و واجب است که یک سلسله فنون را یاد بگیرد، البته آنهم اندازه ای دارد یعنی فنی را باید بیاموزد که از آن فن یک اثر برای بشریت در جهت خیر برخیزد و ضمناً زندگی او را هم اداره بکند. در فنون است که انسان باید تابع زمان باشد. اگر«لا تُوَدَبّوا اَولادَکُم بِآدابِکُم» بگوئیم درست است، یا «لا تُوَدَبّوا اَولادَکُم بِفُنونِکُم» حرف درستی است چون زندگی متغیر است، انسان نباید در اینجور چیزها جمود به خرج بدهد و همیشه بخواهد به اولاد خودش آن فنون را بیاموزد که خودش داشته است در صورتی که ممکن است همان فن به شکل بهتر و کاملتر در زمان جدید پدید آمده باشد.
آداب و رسوم هم بر دو قسم است. بعضی از آنها از نظر شرعی سنن نامیده می شود یعنی شارع روی آنها نظر دارد. شارع، آن آداب را به صورت یک مستحب توضیح داده است و نظر به اینکه اسلام هیچ دستوری را گزاف نمی دهد، اموری را که اسلام سنّت کرده است ما باید به صورت یک اصل حفظ کنیم. اسلام برای غذا خوردن آدابی ذکر کرده است. اسلام دین تشریفاتی نیست بلکه اگر آدابی را ذکر کرده، حساب نموده است. مثلاً اگر می گوید مستحب است «اِطالَهٌ الُجلوسٍ عِندَ المائِدَهَ» یعنی طول دادن نشستن بر سر سفره، مستحب است انسان غذا را زیاد بجود، مستحب است بسم الله بگوید، مستحب است الحمدالله بگوید، مستحب است دست را قبل وبعد از غذا بشویید، اینها تشریفاتی نیست، حقایق است. اسلام به سلامت اهمیت می دهد، می خواهد دندان، معده و اعصاب انسان سالم باشد. تنها به جنبه های روانی نمی پردازد. آدمی که سرسفره با عجله غذا می خورد، این خودش منشأ مرض می شود. این، یک حسابی است که به یک زمان اختصاص ندارد و برای تمام زمان ها است.
یکی از خلقهای ثابت همگانی تغییر ناپذیر و فسخ ناپذیر که زمان هیچ وقت نمی تواند در آن تاثیر داشته باشد و آن موضوع عبادت و پرستش است. یکی از حاجت های بشر پرستش است. پرستش آن حالتی را می گویند که در آن انسان یک توجهی می کند از ناحیه باطنی خودش به آن حقیقی که او را آفریده است و خودش را در قبضۀ قدرت او می بیند، خودش را به او نیازمند و محتاج می بیند، در واقع سیری است که انسان از خلق به سوی خالق می کند.
اینجا آن جایی است که واقعاً بر فقها و مجتهدین واجب می شود که شرایط زمان خودشان را بشناسند، یعنی اهم و مهم ها را در زمان های مختلف بشناسند. اگر بشناسند، بسیاری از مشکلاتی که امروز طرح می شود و واقعاً به صورت یک موضوع مشکل و یک بن بست وجود دارد از میان می رود. این، یک راه است در انطباق اسلام با مقتضیات زمان: تغییر قانون اسلامی،اما تغییری که نسخ نیست، تغییری که خود اسلام اجازه داده است؛ خودش وضع قوانین خودش را به گونه ای قرار داده است که بالنتیجه در شرایط مختلف ، زمان های مختلف، مکان های مختلف، فرق می کند. حتی خوردن شراب چقدر در اسلام روی دین حرام تاکید شده، این دیگر قابل بحث نیست، ولی واقعاً اگر در جایی حفظ جانی موقوف به آن باشد- که تشخیص آن هم با پزشکان است و با فقها نیست – و پزشکی گفت حفظ این جان محترم و این مسلمان (غیرمسلمان را که اسلام می گوید او به شریعت و قانون خودش عمل می کند) منحصراً موقوف به این است که مشروب بخورد[فقها] می گویند بخورد، چرا؟ چون از نظر اسلام، حفظ جان او از نخوردن مشروب مهمتر است.
به همین دلیل در سیستم قانونگذاری اسلام راهی برای عقل باز شده است، یعنی همین که جعل احکامش بر اساس مصالح و مفاسد واقعی و نفس الامری است، وسیله شده که در اصل سیستم قانونگذاری راه برای عقل وجود داشته باشد. آنگاه عقل می گوید خود اسلام گفته احکام من مافوق عقل نیست و عقلانی است، پس خودش این مطلب را قبول کرده است؛ بنابراین اگر در یک جا حکمی را به طور عام ذکر کرد بر مبنای فلسفه ای و ما آن فلسفه را کشف کردیم و بعد دیدیم مواردی هست که آن فلسفه استثنا می خورد ولو اینکه در متن اسلام استثنایش نیامده است، عقل حق دارد خودش این استثنا را بیان کند؛ اگر هم در اسلام نیامده، به ما نرسیده، این استثنا در اسلام وجود داشته؛ در قرآن نیست، همه چیز که در قرآن نیست؛ در سنت و حدیث هم نیست، همه چیز که در سنت و حدیث نیست؛ ما آنقدر احادیث داشته ایم که از میان رفته که الی ماشاء الله.
عقل در موارد زیادی می تواند در احکام دخالت کند، به این معنا که یک عامی را تخصیص بزند، یک مطلقی را مقید کند و حتی در جایی حکمی را وضع کند که وضعش به معنی کشف است، یعنی ممکن است در یک مورد بالخصوص ، اصلاً از اسلام دستوری به ما نرسیده باشد، ولی عقل چون به سیستم قانونگذاری اسلام آشناست، می داند که نظر اسلام در اینجا این است، فوراً حکم را کشف می کند ومثلاً می گوید «این حرام است».
می گوییم« از کجا می گوئی؟ آیا در قرآن آمده است؟» می گوید نه. « در حدیث و سنت آمده؟» نه «از کجا می گویی؟» می گوید:« من می توانم نظر اسلام را در این مورد کشف کنم».
مثال عرض می کنم : ما در اسلام دستوری برای استعمال دخانیات نداریم، نه دستور مثبت و نه دستور منفی؛ نه به ما گفته اند :استعمال دخانیات حلال است و نه گفته اند حرام است.
اصلاً آنوقت دخانیاتی نبوده . در اینجا اگر عقل و علم برای استعمال دخانیات ضررهای مهمی کشف کردند – چون ضرر تا ضرر هم فرق می کند، بعضی ضررها جزئی است، که در سیستم قانونگذاری اسلام برای اینکه زیاد محدودیت ایجاد نکرده باشد، در موارد جزئی فوراً تحریم نمی کند، مثلاً می گوید مکروه است؛ اما بعضی ضررها کلی است – مثلاً اگر کشف شود و علم ثابت کند که استعمال دخانیات واقعاً ضرر و زیان دارد، اساساً عمر آدم را کم می کند، یک ضایعه ایجاد می کند- چون می دانیم ضایعه ایجاد کردن را دیگر اسلام اجازه نمی دهد – مثلاً در ریه واقعاً ضایعه ایجاد میکند، تا چه رسد به اینکه ثابت بشود که مثلاً سرطان هم هست، اگر این مفسده در اینجا کشف شود، مجتهد آشنایی ای که با سیستم قانونگذاری اسلام دارد و می داند هرجا که یک ضرر مهم، یک ضرر قابل توجه برای جسم وجود داشته باشد اسلام آن را اجازه نمی دهد، به حکم عقل فتوا می دهد« حرام است».
اینجاست که می گویند:« کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ العَقلُ حَکَمَ بِهِ الشَّرعُ» این کلام فقهاست. فقها آنجا که گفته اند: « کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ العَقلُ حَکَمَ بِهِ الشَّرعُ» چنین مواردی را گفته اند؛ یعنی هرجا که عقل یک مصلحت ملزمی را کشف کند، ما می دانیم که شرع هم حکم هماهنگ با آن دارد و هرجا که عقل یک مفسدۀ ملزمی را کشف کند ما می فهمیم که شرع هم در اینجا هماهنگ است ولو اساساً در قرآن و حدیث و کلمات علما یک کلمه در این زمینه نیامده باشد.
بنابراین مبتنی بودن احکام اسلامی بر یک سلسله مصلاح و مفاسد به اصطلاح زمینی (یعنی مربوط به انسان که در دسترس کشف عقل وعلم بشر است) از یک طرف، و سیستم قانونگذاری اسلام که به نحو قضایای حقیقیه است (یعنی حکم را روی عناوین کلیه برده است نه روی افراد) از طرف دیگر، این دو امکان زیادی به مجتهد می دهد که به حکم خود اسلام در شرایط مختلف زمانی و مکانی، فتواهای مختلف بدهد و در واقع کشف کند که چیزی در یک زمان حلال است، در یک زمان حرام، در یک زمان واجب است، در زمان دیگر مستحب، یک زمان چنین است ، یک زمان چنان.
با این مطلب که الآن عرض کردم، ممکن است شما بفهمید که چرا اخبار ما متعارض است. مثالی عرض می کنم که آن را از عالم بزرگ مرحوم آقا میرزا مهدی اصفهانی-که در مشهد بود-دارم و لذا ذکر خیری هم از این مرد بزرگ می کنم. او خیلی شدید به این حرف معتقد بود.
مثلاً شما می بینید که از امام سوال می کنند که زیارت امام حسین چطور است؟ می گوید «مستحب است» . از یک امام دیگر یا از همان امام در زمان دیگر همین سئوال را کرده اند، یا گفته «واجب است» و یا به عبارتی گفته که مفهوم وجوب داشته، [مثلاً گفته است] حتماً باید چنین کنید، مبادا ترک کنید. باز ممکن است یک وقت دیگری سوال کرده باشند، اساساً بی تفاوتی نشان داده باشد [و مثلاً فرموده باشد] « در حالی ضرورتی ندارد، می خواهی برو، می خواهی نرو».
یک آدم ساده می گوید: در جواب های متناقض داده اند! یک جا حتّی گفته اند رفتنش «واجب» است، یک جا گفته اند« مستحب مؤکّد» است و یک جا مطلب را به صورت یک مستحب [غیر موکد] بیان کرده اند».
ولی نه، این تعارض نیست، اینها در شرایط مختلف بیان شده است. گاهی در یک شرایط عادی بوده، بدیهی است که خود زیارت قبر پیغمبر و امام و حتی همه اولیاء و انبیاء از باب این که خاطرۀ آنها را تجدید می کند، یک عامل تربیتی است و فی حدّ ذاته یک مستحب است، ولی همین «مستحب» یک وقت «حرام» میشود، یک وقت «واجب»؛ مثلاً در شرایط زمان متوکل قرار می گیرید که سختگیری، بسیار شدید است، توطئه است که رسم زیارت امام حسین باید ور بیفتد، اینجا ائمه تشخیص می دهند که باید با این طرز کار مبارزه کرد، و یک مساله جدید پیش می آید: مبارزه با طرح خلیفه وقت. در اینجا دستور می دهند : «واجب است» ، واقعاً هم واجب بوده... .

منبع:
مطهری، مرتضی، کتاب اسلام و متقضیات زمان، ج 1و2، انتشارات صدرا