یکشنبه 27 مرداد 1398  |   15 ذی الحجه 1440

 

...
شماره : 1328 تعداد بازدید : 4080


آسيب شناسي مجالس عزاداري درايام محرم


مهدی بی آبی
کارشناس معاونت پژوهشی وآموزشی

مقدمه:
در ميان حوادث و وقايع تاريخ اسلام حادثه عاشورا حادثه عظيمي در ابعاد تاريخي، سياسي، عرفاني و عاطفي بوده است. پيام هاي بزرگ و زندگي ساز عاشورا ره توشه اي گرانبها در مسير تكامل تشيع و قيام هاي مبارزه جويانه و ستيزگرايانه شيعيان در برابر ظالمان بوده است. پيام هاي اين حادثه اثري عميق در تارو پود فرهنگ عمومي عاشورا داشته و تا زماني كه تشيع ماندگار است فرهنگ عاشورا نيز تداوم خواهد داشت.
مراسم عزاداري جلوه اي از فرهنگ عاشورا بوده و مجموعه عناصر سازنده اين فرهنگ را به صورت غالب در بردارد .عزاداري عاشورا مهمترين نماد فرهنگ عاشورا است.ارائه ويژگي هاي اعتقادي و راهبردي امام حسين(ع) در مجالس حسيني، گامي مؤثر در ترويج جنبه هاي اصولي و صحيح مكتب اسلام ناب محمدي است و نقش بسزايي در معرفي گسترده مذهب شيعه دارد.نگاهي جديد و همه جانبه به تحريف ها و بدعت ها و زدودن آنها گامي موثر در ايجاد و گسترش عز اداري خالصا نه و صحيح در جامعه است.در اين پژوهش برخي بدعت ها و تحريف هاي حادثه عاشورا و راهكارهاي مقابله با آن تشريح شده است.

نگاهي گذرا به سير تاريخي مراسم عزاداري:
عزاداري و برپايي مراسم ماتم در سوگ اولياء خدا ريشه در قرآن و سيره نبوي(ص) و سيره امامان (ع) دارد. براساس ديدگاه عالمان شيعه اين عزادار ي ها مصداق اظهار دوستي به اهل بيت(ع)، تعظيم شعائر الهي و نشانگر فرياد مظلوم عليه ظالم است.در مجموع عالمان اهل سنت نيز گريه بدون فرياد زدن را مباح دانسته اند ولي در خصوص گريه با صدا، دو ديدگاه وجود دارد. مالكيان و حنفيان گريه با فرياد را حرام ميدانند ولي شافعيان و حنبلي ها آن را روا دانسته اند . پاره اي از نويسندگان نيز درصدد مقايسه برآمده و گفته اند: .« در تاريخ جهان، شايد تا حدودي بتوان تاثير عاشورا را مثلاً با مصلوب شدن حضرت عيسي مقايسه نمود »
حادثه عاشورا، هم در عميق شدن تفكر شيعي و هم در پديدآيي دولت هاي شيعي همچون ديالمه و صفويه نقش داشته است. در دوران حكومت پهلوي، رضاخان پس از بازگشت از تركيه و ديدار با آتاتورك يكي از برنامه هاي خود را مبارزه با عزاداري قرار داد. در زمان رضاخان مراسم عزاداري در ايران از اذان صبح تا طلوع آفتاب يعني وقتي مامورين سركارشان نبودند، برگزار مي شد.
در عصر حاضر، امام خميني(ره) تأكيد زيادي بر عزاداري سيد و سالار شهيدان داشتند. عزاداري حسيني مبد أ قيام پانزدهم خرداد 42 و مبدأ انقلاب بزرگ اسلامي است.
آسيب هاي عزاداري بر دو قسم است، آسيب هاي محتوايي و آسيب هاي شكلي كه در زير به مصاديق اين آسيب ها اشاره ميكنيم:

 آسيب هاي محتوايي:
1- ترسيم ناقص و يا يكجانبه سيماي معصومين (ع):
توجه صرف به جنبه قداست، ملكوتي بودن و عصمت معصومين(ع) و تاكيد صرف بر اينكه علم غيب و ولايت تكويني دارند و غفلت از بيان جنبه ملكي و زميني آنان و چشم پوشي ازالگوبودن آنان درزندگي،طرح يكجانبه سيماي آنان،تصويري ناقص است.دربرخي مواردحتي ازبعد ملكوتي امامان (ع) ومناقب معنوي ايشان چشم پوشيدن و صرفاً به توصيف چشم و ابروي اهل بيت(ع) و صرف ابراز عشق، نوع منحرف و مبتذل اين تصويرپردازي است. عزاداري هاي مورد تاكيد معصومين(ع) روشنگرانه،افشاگرانه وهدايت گرانه بوده است. مجالسي كه در آن احياء امر اهل بيت(ع) و مكتب آنان مورد تاكيد بود.معصومين(ع) شعراي متعهد و ارزشي زمان خود راتجليل وتكريم مي كردند.از شعراي متعهد و ارزشي مي توان ازكميت، فرزدق، دعبل و حميري نام برد. و براي زنده ماندن قيام عاشوراء از شعرهاي اين بزرگواران استفاده نمود.
2- خرافه زدگي و غلوآميز شدن عزاداري ها:
خرافات بر سه اصل بي بنيادي، باطل بودن و خوش آمدن مخاطب استوار است. خرافات در ذات خود غلوآميز مي باشد.در عزاداري ها حسين اللهي و زينب ا للهي شدن و از اين رهگذر خود را مقدس جلوه دادن ، نوعي خرافه و غلو است. قرآن كريم از غلو نهي مي كند و امامان ما نيز شديدترين برخورد را با غُلات داشته و از آنان بيزاري جسته اند. خرافه و غلو در عزاداريها باعث خدشه به تصوير حقيقي معصومين (ع)، معرفي نادرست و تحريف شيعه كه پيوسته دين مدار و منطقي بوده است، نزد افكار عمومي و جهانيان (در بعد رسانه اي آن ) ميشود.
3-گسترش دروغ در روضه و مداحي:
مطالبي كه درباره حادثه عاشورا گفته مي شود برخي دروغ بودنش آشكار و بعضي غير آشكار است. در برابر مطالبي كه دروغ آشكار است موضع نفي اما در برابر دروغ غيرآشكار تاملي بيشتر نياز است . پرورش روضه (متن را محور قراردادن و توضيح دادن آن) و زبان حال در صورتي كه وهن آميز نباشد از مصاديق دروغ نيست.
ملاك راست و دروغ بودن روضه را تنها استفاده از منابع معروف نمي توان دانست، ممكن است مطلبي در منابع دست دوم صادق باشد و مطلبي در منابع دست اول دروغ باشد.
در روضه خواني استفاده از منبع مورد اعتماد امري ضروري و اجتناب ناپذير است. منابعي مثل نفس المهموم و لهوف را ميتوان بخشي از روضه هاي صحيح و قابل اطمينان دانست.
4) بيان مطالب ذلت آميزبه كار بردن مطالبي مانند زينب مضطر، امام زين العابدين بيمار در مورد اهل بيت(ع) ذلت آميز و از ساحت مقدس اهل بيت(ع) دور است.
5) بيان سست معارف اسلامي مثل  مبنا قرار گرفتن خواب و مكاشفه به عنوان يك الگوو همچنين ملاقات هاي دروغين در عرصه معارف اسلامي باعث پديد امدن  بدعت وخرافه مي شود
خواب، مكاشفه و حتي رؤياي صادقه براي بيننده و ديگران حجت شرعي نمي باشد و تنها خواب معصوم(ع) كه شيطان راهي بر او ندارد، حجت است.
راهي براي اثبات و نفي خواب و مكاشفه وجود ندارد و مي تواند به عنوان حربه اي در دست شيادان در جاانداختن دروغ و ايجاد تحريف در عرصه معارف اسلامي به كار رود. برخي از ملاقات هاي راستين بيان شده در مورد بزرگان و نيز5 مكاشفات صادقانه ايشان گرچه واقعيت داشته و مورد انكار نيست ولي نبايد مبنا قرار گيرد. سيره اهل بيت (ع) نيز اين گونه نبوده است كه كسي را با نقل خواب و رؤيا هدايت كنند.
6) جدايي دين از سياست:
اين گفته تفكري نادرست است كه در برخي مجالس عزاداري « ما گريه و عزاداري ميكنيم و كاري به سياست نداريم » ، در حالي كه خود معصومين(ع) ساسه العباد بودند و بر اساس تدبير و دورانديشي عمل مي كرده اند . جلسات عزاداري اهل بيت(ع) نيز سياسي بود و در آن تولّي و تبري وجود داشت.
لائيك ها و سكولارها از يك سو و متحجرين از سوي ديگر همواره مانند دو لبه تيز قيچي همواره در پي جدائي دين ازسياست بوده اند.
بي تفاوتي برخي مجالس مذهبي در رابطه با اصل نظام اسلامي، مصداقي از تفكر جدايي دين از سياست است و آسيبي جدي به شمار ميرود.
7) اظهار مطالب موهن
اهل بيت(ع) بر خلاف پادشاهان ظالم، ذلت و خواري را براي پيروانشان نمي پسنديدند ؛ هرچند تواضع، رابطه و ابراز محبت به اهل بيت(ع) را شيعه افتخاري براي خود ميداند و به آن مباهات ميكند.
در مجالس اهل بيت(ع) شايسته است اشعاري خوانده شود كه فضايل، مصائب و مظلوميت آن بزرگواران را براي مردم تبيين نمايد، مداحي و شعرخواني در اين مجالس نبايد دستاويزي براي دشمنان و وهن شيعه قرار گيرد. به كار بردن كلماتي مانند كلب الحسين، كلب الرقيه و بستن قلاده به گردن در حين عزاداري و عوعو كردن در برابر بارگاه سالارشهيدان از مصاديق وهن شيعه است.

آسيب هاي شكلي:
1. رواج سبك ها و اشعار:
اشعار غنايي، مبتذل و تقليدي از آسيب هاي شكلي استفاده از موسيقی هاي لهوي و حرام در عزاداري ها است. ادبيات غنايي در تاريخ ادبيات و ادبيات ايران، تاريخي طولاني دارد، به ويژه آن كه اين نوع ادبيات در پيوند با ادبيات عرفاني، معنايي دگرگون با همان الفاظ يافته است. امروزه به نظر مي آيد كه رويكرد غالب جامعه و مداحان به اشعار حماسي، بيشتر به سوي اين نوع شعر است.در دوره جديد شعر محوريت و جايگاه حاكم پيشين خود را در مداحي هااز دست داده و به عنصري حاشيه اي تبديل گشته است. از اين جهت دانش بعضی مداحان درباره ادبيات وشعرچندان مناسب نيست.امروزه شاهد گسترش ادبيات غنايي هستيم ومي بينيم كلمات و الفاظي همانند عشق، عاشقي، عاشقتم، مي، مستي وديگر كلماتي دراين رديف، به همراه مشتقاتشان وارد ادبيات مداحي شده و با بسامد بالايي،بوسيله مداحان تكرار ميشود. البته اين مساله به خودي خود نمي تواند منفي تلقي شود بلكه كاربرد مبتذل آن مشكل ساز است. برخي مداحان ترانه هاي طاغوتي و يا ترانه هاي لس آنجلسي را گوش مي دهند و با همان آهنگ محتوا را عو ض مي كنندكه قطعاً چنين كاري خلاف موازين اسلامي است و نمي توان به بهانه انجام كاري مستحب مرتكب عمل خلاف موازين شرع شد.
در برخي عزاداريها نيز بجاي آنكه نوحه خوا ني صورت گيرد تنها آهنگ نواخته شده و زنجير مي زنند ، كه موجب تحريف و نوعي وهن عزاداري ميشود و بي ترديد با موازين شرعي سازگار نيست.
2. اكتفاء صرف به مداحي در عزاداري ها:
اكتفا به مداحي و سينه زني آسيب ديگر مجالس عزاداري است و اگر شور با شعور گره نخورد ماندگار نخواهد بود . مجالس عزاداري در طول تاريخ منشأ روشنگري و ره يابي به حقيقت بوده است. مجالسي كه در آن تعليم و تعلم معارف ديني است همواره مورد تاييد اهل بيت(ع) بوده است.
در مجالس عزاداري شايسته است خطيب معارف ناب اسلامي را بيان كند و مداح نيز براي مرد م مرثيه سرائي كند و باعث شور بيشتر مجلس شود.
3. برخورد كاسبكارانه با عزاداري ها :
برخورد كاسبكارانه از ديگر آسيب عزاداريها است كه در روايات مورد نكوهش قرار گرفته است. البته طبق تصريح روايات معصومين(ع) كساني كه براي خدا در عرصه نشر معارف و گسترش فضايل و مناقب اهل بيت(ع) تلاش مي كنند و مردم از سر عشق به خاندان عصمت و طهارت به آنها هديه يدهند، مورد نكوهش نيستند.

بدعت هايي نه چندان جديد در عزادار ي ها:
متاسفانه طي سال هاي اخير شاهد پررنگ شدن مظاهر غلط عزاداري ها در بخشي از جامعه هستيم كه ريشه در ناآگاهي و عدم شناخت برگزاركنندگان آن از فرهنگ عاشورا و عزاداري هاي محرم دارد. در سوگواري هاي امام حسين (ع) برخي غلوها و خرافات ورود پيدا كرده و برخي ناهنجاري ها مانند قمه زني رواج پيدا كرده است، شيوه هاي ناموجه سينه زني و زنجيرزني موجه شده و عزاداري از حالت سادگي و بي پيرايگي به صرف هزينه هاي چند صد هزار توماني براي زيبا و باشكوه شدن ظاهر تكايا تغيير شكل داده است.
علم گرداني، نصب شمايل منتسب به معصومين (ع) و واقعه كربلا(ع)، قمه زني و ديگر رفتارهايي كه هيچ يك با آيين عزاداري سالار شهيدان ارتباطي نداشته و ندارد به نام عزاداري و اداي احترام به امام حسين (ع) انجام مي گيرد، علي رغم اقدامات مثبتي كه از سوي نهادهاي مسئول براي برخورد با اين قبيل پديده ها در يكي دو سال اخير صورت گرفته است، هنوز هم در برخي از شهرهاي كشور شاهد اجراي آنها هستيم.
واژگان بي محتوا، عبارات سخيفي كه متاسفانه به نام عزاداري توسط برخي مداحان در مجالس و محافل متعدد خوانده مي شود بويژه هنگامي كه با موسيقي هاي پاپ و لس آنجلسي تركيب مي شوند، معجوني را پديد مي آورند كه به تنهايي مي تواند تيشه به ريشه انديشه و اعتقادات ديني نسلي بزند. محتواي برخي نوحه ها دچار چنان ا نحرافاتي شده كه به جاي اين كه جنبه حماسي و عزت آور واقعه كربلا را بيان كند، بيشتر به همخواني و تناسب كلمات متن با آهنگ هاي تند و سنگين توجه كرده است.
بيش از ربع قرن از پيروزي انقلاب اسلامي مي گذرد، اما هنوز معلوم نيست كدام سازمان يا نهادي متولي واقعي و اصلي اداره و هدايت جريان برگزاري مراسم عزاداري هاي ماه محرم است. علي رغم تاكيدات مقام معظم رهبري در اين خصوص هنوز برخي مداحان ما تحت آموزش صحيح قرار نگرفته اند كه هر چيزي را به هر شكلي نخوانند. هنوز از ميان ضجه هاي مداحان، نغمه ترانه هاي فلان خواننده قديم و جديد به گوش مي رسد، هنوز در اين ميان شاهد حركات و رفتارهايي هستيم كه عزاداري هاي محرم را بيشتر به يك كارناوال شبيه مي كند تا يك عزاداري واقعي كه همين امر زمينه فاصله گرفتن از اهداف اصلي برپايي سوگواري ايام محرم و مورد غفلت واقع شدن نهضت عاشورا را فراهم مي كند.

مراسم عزاداري؛ بايدها و نبايدها:
مسأله اساسي در برپايي مجالس عزاداري، تبيين فلسفه واقعي قيام امام حسين(ع) و نفي حركتهاي خرافه آميز وبدعتگذار است. هرچند رسوخ فرهنگ عوام و مخدوش شدن محتواي عزاداري ها ، آميخته شدن خرافات و اموري موهن با سوگواري هاي محرم موجب رواج بدعت ها و تحريف هايي در اين حادثه عظيم شده است.
در خرافه و بدعت زدايي، تبيين مستند و متقن دلايل قيام امام حسين(ع) به مردم و بويژه نسل جوان، بيش ازگذشته لازم و ضروري است.خطيبان و مداحان در اين چارچوب شايسته است از طرح مطالب سطحي،بي محتوا و تحريف شده كه گاهي اوقات با فلسفه نهضت عاشورا نيز مغاير است، خودداري كنند. چرا كه بدعت ها و تحريفها باعث ميشود ضدارزشها، ارزش تلقي شده و جاي ارزشها را بگيرند.

افراط و تفريط در عرصه مقابله با آسيب ها:
در عرصه مقابله با آسيب ها دو نظريه وجود دارد كه در دو طرف افراط و تفريط است و نظريه سوم معتدل و حد وسط است.
نظريه افراطي آن است كه عزاداري امر مقدسي است و اصلاً نبايد در اين عرصه وارد شد، اجازه دهيم هر فردي به هر شكلي كه مي خواهد عزاداري كند. ورود و نقد در اين ميدان چه بسا اصل عزاداري را آسيب بزند.
نظريه تفريطي آنگونه انتقاد از عزاداريها است كه مردم از اصل برپايي آن دلسرد شوند. براي مثال بسياري از نواهاي نامبارك دائم به گوش مي رسد كه اصل اشك ريختن و عزاداري براي اهل بيت (ع) را به اين بهانه واهي كه باعث افزايش افسردگي و دل مردگي مي شود، نفي مي كنند.
هر دو نظريه در دو طرف افراط و تفريط نادرست ميباشند، نظريه درست يعني نظريه سوم در اين عرصه جانب اعتدال را گرفته است.
نظريه سوم اينكه تأكيد بر برپايي عزاي حسيني و اهل بيت(ع) داشته باشيم و از خطبا و مداحان مخلص تجليل و تكريم كنيم و در عين حال رسالت روشنگري خود را در عرصه عزاداريها همانند ديگر عرصه ها داشته باشيم.

راهكارهاي كلي و رسانه اي مقابله با آسيب ها:
1. خرده گيري ها نبايد به اصل عزاداري آسيب رساند و برپا كننده مجلس، مداح، خطيب و مانند آن را دلسرد سازد.
2. بسياري از آسيب ها به آرامي و به تدريج با نصيحت، موعظه و منطق قابل حل است و مقابله با آسيب ها نبايد لجاجت برانگيز باشد.
3. در آسيب شناسي ها بايد از افراط و تفريط خودداري كرد، نه در جانب افراط هر منقبتي از مناقب اهل بيت (ع) را به دليل در حد فهم نبودن و نيافتن در كتاب ها رمي به غلو و كذب كرد و نه در جانب تفريط از جوسازي ها هراسيد و در مقابل غلو و دروغ صريح موضع نگرفت.
4. تدوين روضه هاي مستند و دقيق گامي جدي در اين چارچوب است كه شايسته است توسط حوزه هاي علميه صورت گيرد.
5. به دليل حضور گسترده جوانان در مراسم عزاداري، هدا يت انديشه آنان با حضور پررنگ عالمان دين شناس و تحصيلكرده حوزه هاي علميه مي تواند به بهترين شكل صورت گيرد.
6. آسيب ها بايد از سوي علماء و بزرگان دين به عنوان پاسداران مكتب تشيع به طور مكرر توسط رسانه ملي اطلاع رساني شود.
7. ضد ارزش و ناهنجار بودن آسيب ها با استفاده از روش رسانه اي تكرار و تاكيد پيام به صورت يك گفتمان و فرهنگ غالب درآيد.

منابع:
1- مسند احمد بن حنبل، بيروت، دار احياءالتراث العربي، چاپ اول، 1412 ه.ق.
2- طوسي، محمدبن حسن، امالي، قم، مكتبه الدواري، بي تا
3-جزيري، عبدالرحمان ، الفقه علي المذاهب الاربعه، بيروت، چاپ اول، 1417 ه.ق.
4- انديشه عاشورا، (مجموعه مصاحبهها) تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)، چ 1
277.
5- خاتمي، احمد، (مجموعه سخنرانيها)، آسيب شناسي مجالس عزاداري
6- آقا جاني قناد، علي، بنيادها و آسيبهاي عزاداري امام حسين(ع)، قم، مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي