یکشنبه 18 خرداد 1399  |   14 شوال 1441

 

...
شماره : 55 تعداد بازدید : 3447


آسيب‌شناسي فرهنگي - اجتماعي جامعه‌ي ايران

(پاره‌ي نخست)



داوود ميرزائي مقدم

دانشجوي دوره‌ي دكتري جامعه‌شناسي



طرح مسأله

امنيت و ثبات فرهنگي و سياسي، مهم‌ترين و برجسته‌ترين چهره و دروني‌ترين لايه نياز امروز ملت و دولت (حاكميت)، به شمار مي‌آيد. چرا كه مؤلفه قدرت و ثبات فرهنگي و سياسي هر ملتي بنيادي‌ترين مؤلفه اقتدار و استعداد و لياقت آن ملت در بستر توسعه و تعالي در عرصه‌هاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و عقب‌ماندگي در تمامي عرصه‌هاي زندگي فردي و اجتماعي افراد جامعه را فراهم مي‌آورد.

در يك رويكرد كلان، ابتناي كليت نظام بر مؤلفه قدرت فرهنگ و سياست بوده و دوام و قوام هر ملت و حاكميتي در گروه بالندگي و توسعه‌يافتگي فرهنگي و اقتدار و اعتبار سياسي آن ملت و حاكميت مي‌باشد. هر گاه آسيب‌پذيري به دو حوزه فرهنگ و سياست در جامعه راه يابد، ساير حوزه‌ها در چالشي فرساينده و بحران‌زا فرو غلطيده و بستر و فضاي مناسبي براي رشد و گسترش تمامي آثار و مظاهر شوم وابستگي، عقب‌ماندگي، مفاسد اجتماعي و ناهنجاري‌هاي گوناگون در كشور را فراهم خواهد ساخت. مختصات فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي امروز جامعه ما به گونه‌اي است كه بدون عنايت ويژه به فرآيند آسيب‌پذيري اقشار مختلف جامعه (خصوصاً در حوزه فرهنگ و سياست) و رشد فزاينده و رو به گسترش ناهنجاري‌هاي فرهنگي و سياسي و اجتماعي فاجعه‌اي دردناك و غير قابل جبران كه كمترين آن فروپاشي اجتماعي و سلطه دوباره قدرت‌هاي استعماري در كشور مي‌باشد، به وقوع خواهد پيوست.

اگرچه نبايد نقش مهم توطئه‌هاي گوناگون قدرت‌هاي بزرگي كه منافع سرشار خود را با فروپاشي نظام پهلوي در ايران از دست داده‌اند و نيز خسارات و صدمات جبران‌ناپذير جنگ فرساينده (طي 8 سال)، فعاليت گسترده احزاب و دسته‌جات مخرب بخش مهمي از سرمايه‌هاي ملي توسط درباريان و وابستگان خاندان پهلوي را فراموش كرد. اما مهم‌تر از آن بي‌تجربگي و تأثير مخرب ناآگاهي‌هاي مسؤولان و مديران ارشد نظام در طراحي و اجراي برنامه‌هاي راهگشا و مفيد در ايجاد زمينه‌هاي رفع بحران و آسيب‌هاي‌شكننده موجود را نيز نبايد از نظر دور داشت. چرا كه بدون شناخت دقيق و بي‌طرفانه علل و عوامل آسيب‌زا و بحران آفرين نمي‌توان به راهكارهاي علمي و كاربردي در جهت مقابله‌ي با آنها دست يافت.

آنچه مسلم است، هيچ جامعه و سرزميني را نمي‌توان مصون و مبراي از آسيب‌ها و بحران‌هاي فرهنگي، سياسي و اقتصادي سراغ گرفت، چرا كه اصولاً بشر به دليل برخورداري از صبغه و سرشتي دو گانه و متضاد (الهي – شيطاني) در دو جهت اعلي عليين و اسفل‌السافلين در حركت است و بر اساس آموزه‌هاي اسلامي و قرآني و نيز احكام منبعث از تجربيات بشري، اكثر انسان‌ها بيشتر به خسران و زيان‌كاري تمايل و گرايش دارند، تا به كمال مطلق و حيات مطلوب. خصوصاً اينكه تمامي امكانات، شرايط و زمينه‌هاي تشديد كننده و تحريك كننده به منظور به فعليت رسانيدن استعدادهاي غير آسماني و معنوي بشر فراهم آيند. بايد خاطرنشان نمود كه امروزه سردمداري و مديريت ملت‌ها و دولت‌هاي جهان در اختيار قدرت‌هاي بزرگ استعماري است و به دليل سيطره‌ي سياسي و اقتصادي استعمارگران بر جهان و كنترل دستگاه‌ها و بنگاه‌هاي عظيم تبليغاتي، تعليماتي، تسليحاتي و اطلاعاتي جهان توانسته‌اند تقريباً تمامي كره ارض را تحت پوشش درآورند. اين امر موجب شد كه اخيراً ادعاي حاكميت بر دهكده‌ي جهاني و نهادينه نمودن فرهنگ واحد جهاني را طرح و تكرار نمايند، لذا نبايد از رشد و گسترش روزافزون ناهنجاري‌ها، آسيب‌ها و بحران‌هاي پي‌در‌پي در جوامع مختلف (و از جمله ايران) چندان متعجب گرديد.

آسيب‌شناسي، شناخت پديده‌هاي بيماري‌زا و بحران آفرين در بستر حيات اجتماعي انسان‌ها است. از اين رو، پديده‌هاي آسيب‌زا، آفاتي هستند كه روند تكاملي و بالندگي جامعه را با اختلال و چالش‌هايي چند روبرو مي‌سازند. بررسي‌هاي آسيب‌شناختي از جمله موضوعاتي هستند كه بيشتر مطالعات و پژوهش‌هاي كاربردي اجتماعي را بخود اختصاص داده‌اند. بايد دانست كه آسيب‌هاي‌سياسي و فرهنگي متنوع هستند. همچنين رويكرد محققان به اين آسيب‌ها نيز تنوعات چندگانه‌اي مي‌پذيرد كه بنا بر اجراي هر يك از اين ديدگاه‌ها، شاهد پيامدهاي متفاوتي در اجتماع خواهيم بود. لذا بررسي آگاهي‌هاي سياسي، فرهنگي نسل جوان كه در معرض مواجهه‌ي مستقيم با انواع امواج اطلاعاتي ضد و نقيض قرار دارند، از آن حيث اهميت مي‌يابد كه پيش‌بيني نحوه‌ي رويارويي آينده‌سازان كشور را با آسيب‌هاي‌ مخالف نظام، نمود مي‌بخشد. تلقي نمودن جامعه به مثابه يك نظام متعادل كه به دنبال حفظ بقاي خويش، عناصر ضد نظام را دور ساخته و تعادل بخشی عناصر موجود را هدف قرار مي‌دهد، مستلزم آگاهي‌هاي لازم از خرده سيستمهاي درون نظام مي‌باشد. خرده سيستم فرهنگي در حفظ و بقاي نظام، كاركرد ثبات و تبيين وضع موجود را ايفا نموده و رفتارهاي افراد را سامان مي‌بخشد. لذا با توجه به اهميت اين خرده نظام در رابطه با ديگر اجزا و نقش آن در حفظ بقاي نظام، ضرورت بررسي عوامل آسيب‌زا اهميتي دو چندان مي‌ِيابد. بنابراين آگاهي از وجود آسيب‌ها و شناخت ميزان و ابعاد آن از سويي به منزله برداشتن گام‌هايي براي كنترل و پيش‌بيني و پيشگيري عوامل آسيب‌زاست و از سويي ديگر اطمينان از برقراري نظم و امنيت و حصول تعادل براي آينده نظام خواهد بود.

آسيب شناسي اجتماعي (SOCIAL PATHOLOGY)

پاتولوژي (آسيب شناسي)، از ريشه يوناني PATHOS (آسيب، رنج، درد و وقفه) و LOGOS (علم و دانش و گفتار) گرفته و تركيب شده‌است. پاتولوژي را شناخت علل و عوامل و نشانه‌هاي بيماري گويند.
آسيب شناسي اجتماعي، به شناخت علل و عوامل، نشانه‌ها و علايم آسيب‌پذيري يا آسيب‌گيري انسان در جامعه و زندگي اجتماعي يعني تربيتي، فرهنگي و اجتماعي مي‌پردازد. آسيب‌ها و زيان‌ها ممكن است داراي زمينه‌هاي مادي باشد يا از امور غير مادي يا از هر دو دسته امور منشأ گيرند. پس شناخت آسيب‌ها، بدون شناخت ساخت‌ها و كاركردهاي امور و پديده‌هاي اجتماعي و نيز بدون مرفولوژي[1] (شناخت هيأت و شكل در ارتباط با ساخت) و فيزيولوژي[2] اجتماعي و بي توجه به جنبه‌هاي اقتصادي، فرهنگي، سياسي، تربيتي و بهداشتي مقدور نيست و بي عنايت به ابعاد دروني و بروني جامعه هيچ گونه ثمري ندارد و به اصطلاح شمشير بر هوا زدن است و مشت بر كوه كوبيدن است. بي‌شك هر گونه ساختن بدون شناختن، تير در تاريكي رها كردن است. آسيب‌ها در خانواده، مدرسه، فاصله‌ي خانه تا مدرسه و جامعه‌ بر افراد و اعضاء جامعه وارد مي‌آيند. وسايل و دستگاهاي ارتباط جمعي، اماكن عمومي، مراكز پر جمعيت شهري، فقر مالي و نقايص مربوط به انواع تربيت‌ها و نظاير اين‌ها محل بروز و ظهور علائم و عوامل آسيب‌هاست و منشاء آسيب‌پذيري اجتماعي است. در آسيب‌شناسي اجتماعي بايد تا زواياي تاريك سوسيال ايلوزن‌ها نفوذ كرد و علل و عوامل بازدارنده را در لابلاي فرهنگي معنوي جست. يكي ديگر از جنبه‌هاي بارز آسيب‌ها اختلالات اجتماعي است، از جمله رفتارهاي انحرافي مانند الكليسم[3] (زياده روي در مصرف الكل) و ساير كژروي‌هاي ديگر است كه در بسياري از كشورها مسايل اقتصادي و اجتماعي ناگوار به دنبال مي‌آورد. شارلاتانيسم[4] نوعي ديگر از آسيب‌هاي سخت اجتماعي است- كه در آن از سادگي و زودباوري مردمان توسط افراد شارلاتان[5] بهره برداري مي‌شود و اين قديمي‌ترين آسيب‌هاي اجتماعي است. هم‌چنين اعتياد[6] به مواد مخدر.

بدون بررسي پژوهش علمي- عيني، بازنمايي مسايل آسيب رسان ممكن نيست و حل آنها بدون ترسيم و تعيين خطوط برنامه‌هاي زمان بندي شده، نوعي در خلاء حركت كردن است كه نتيجه‌ي مطلوب ندارد. پس لازمست در جهت كاهش درجه‌ي آسيب‌هاي اجتماعي «به مفهوم عام»، مسايل اقتصادي، سياسي، فرهنگي، تربيتي و ... در كليت خود و تأثير و تأثر ميان آنها و اجزاء و عناصرشان دقيقاً شناسايي شوند و راه‌حل‌ها و عملكردشان در بستر مجموعه‌هاي امور مزبور (نظام‌ها و خرده نظام‌ها) ارائه گردند و از هر گونه اقدام انتزاعي پرهيز شود.

هر قدر سطح دانش و بينش اعضاء جامعه ارتقا يابد درجه‌ي آسيب‌پذيري اعضاي آن كاستي مي‌گيرد. اختلال و انحراف، منشاء‌ هاي زيستي، بهداشتي و اخلاقي- اجتماعي مختلف دارد. آدمي قبل از زاده شدن در معرض آسيب‌هاي متعدد و متنوع قرار دارد. اين آسيب‌ها منشاء ‌هاي بيولوژيك (مربوط به زيست شناسي)، فيزيولوژيك و اجتماعي دارد. در روان‌شناسي اجتماعي، تعادل و توازن ميان Id يا Ca (نيروهاي بالقوه آدمي يا من او) و EGO (اتيك‌ها و توصيه‌هاي متعدد والدين پس از تولد) توصيه شده است. چيرگي يكي بر ديگري عوارض سوء ايجاد مي‌كند. تأليف و تلفيق موضوع و سنجيده‌ي اين دو مقدماتي است براي جلوگيري از نفوذ مفاسد و آفات و آسيب‌ها. بي‌شك هماهنگي و سازواري امور و پديده‌هاي اجتماعي از يك سو و نيازهاي انسان اجتماعي از جانب ديگر و تركيب متعادل متناسب امور فوق مي‌توانند آدمي را از آسيب‌هاي تني، رواني و اجتماعي مصون دارند. در آسيب‌شناسي رواني، بحث نظام (سيستم) از طريق روان‌شناسي گشتالت[7] مورد توجه واقع شد و دامنه‌ي آن در همان زمان به روانپزشكي نيز كشيده شد. امور رواني – اجتماعي، تظاهرات تأثير و تأثر، كنش و واكنش متقابل امور رواني و اجتماعي را رو مي‌كند كه هم در اجزاء و عناصر و هم در كليت خود، اين جريان بي‌امان را طي مي‌كند. در واقع شخصيت فرد، فردي شده‌ي امور فوق است. آسيب‌ها، در كاركردهاي چند سويه‌ي خود هم در اجزاء و هم در كل سيستم يك ارگانيسم زنده مؤثر مي‌شوند و آن جريان انرژي پتانسيل انسان را كه به انرژي جنبشي بايد بدل شود، مختل مي‌سازد. ابن‌خلدون در كتاب" العبر" خود، شهر نشيني، تراكم بيش از حد جمعيت، مصرف گرايي، برقراري نظام مالياتي، نفوذ تجمل و لوكس (فانتزي[8]) در زندگاني، استبداد و ضعف و عصبيت قومي و از ميان رفتن تعاون و همبستگي روحي و اجتماعي را اسباب آسيب پذيري اجتماعي بشمار آورد.

نكته‌ي اساسي در آسيب‌هاي اجتماعي (به مفهوم عام)، وجود سازمان‌ها و تشكيلات نادرست (از نظر ساخت) و نارسا (از لحاظ كاركرد) است، بويژه در كشورهاي در حال توسعه و عقب نگهداشته شده: تقليد كوركورانه و بدور از تفكر ملي در تشكيل سازمان و عدم تناسب آن با اوضاع و احوال فرهنگ، بيكاري مزمن و پنهان و كم كاري، روحيه كسب مدرك خصوصاً‌در جهت اشتغال پست‌هاي سازماني، فساد اداري و ارتشاء در بخش‌هاي سازماني از جمله بخش‌هاي مالي، فقدان نظام مؤثر ارزشيابي و كنترل، ارجحيت هدف‌هاي فردي نسبت به هدف‌هاي عمومي و اجتماعي در نزد مسئولان، غلو مديران بدون در نظر آوردن شرايط ضروري تحقيق و در نتيجه سرخوردگي‌هاي ناشي از آن، نارضايتي مردم و هراس حكومت‌ها از آن و سپس در جهت به كنترل درآوردن بيشتر مردم، اقدام به فربه كردن سازمان‌هاي اداري و...

وقتي شرايط مطلوب تربيت‌ها و عوامل آن‌ها فراهم آيد شرايط، مقتضيات و روابط اجتماعي، نيز، درست سنجيده و عمل كند، آدمي از آسيب‌ها در امان مي‌ماند.

عوامل آسيب‌زا

در سطور پيشين اشاره شد، فرهنگ هر جامعه‌اي بيش از هر چيز بر بنيان باورها و آرمان‌ها و ارزش‌ها و به طور اجمال، داشته‌هاي مادي و معنوي آن جامعه استوار است. از سوي ديگر يكپارچگي و عدم تعارض بين عناصر تشكيل دهنده‌ي فرهنگ، به معناي عدم آسيب‌پذيري فرهنگي و نشانه‌ي سلامت و صلابت ساختار فرهنگي و اجتماعي مي‌باشد. لذا هر آنچه باعث تعارض و عدم يكپارچگي فرهنگي شود، به عنوان عوامل آسيب‌زا تلقي مي‌گردد. در بحث حاضر منظور از عوامل آسيب‌زا، عوامل و عناصري است كه به هويت فرهنگي جامعه‌ي جوان ما (با ويژگي‌هايي كه مورد اشاره واقع شد) آسيب رسانده و زمينه‌هاي انحطاط و ابتذال اقشار مختلف به ويژه نسل جوان را فراهم مي‌سازند.

به منظور تسهيل در تفهيم و انتقال مطلوب مطالب، عوامل آسيب‌زا را در دو بخش عوامل داخلي و بيروني، مي‌توان تنظيم و تبيين نمود. در قسمت بعدي م[9]قاله به اين عوامل خواهيم پرداخت.





--------------------------------------------------------------------------------

1- MORPHOLOGI

2- PHYIOLOGIE

3 - ALCOOLISME

[4] - CHARLATANISME

[5] - CHARLATANS

[6] - ADDICTION

[7] - GESTALTEN

[8]- FANTAISIE

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي