العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
سه شنبه 4 مهر 1396  |   4 محرم 1439

 

...
شماره : 1551 تعداد بازدید : 64


شاخصه های تربیت دینی در کلام و الگوی رفتاری امام رضا (علیه السلام)


حجت الاسلام محمد رضا حجازی

چکیده:
زندگی امام رضا (علیه السلام) مانند اجداد طاهرینش الگوی شاخصی جهت نوع نگرش به زندگی و چگونه رفتار جهت سعادت دنیوی و اخروی  پیروان آنان می باشد چنانکه حضرت علی (علیه السلام) فرمودند «انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًى فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لَا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا » به خاندان پيامبرتان بنگريد، و بدان سو كه مى روند برويد، و پى آنان را بگيريد. كه هرگز شما را از راه رستگارى بيرون نخواهند كرد و به هلاكتتان بازنخواهند آورد. اگر ايستادند بايستيد، و اگر برخاستند، برخيزيد. بر آنها پيشى مگيريد كه گمراه مى شويد، و از آنان پس نمانيد كه تباه مى گرديد.(1) بنابر این با بررسی زندگی علی بن موسی (علیه السلام) در زمینه تربیت دینی و روش های تربیت دینی می توان به بهترین نوع عملکرد در خصوص این موضوع دست پیدا کرد چرا که حضرتش در دوران طول عمر با برکتشان فضایل و رفتارهایی به جا گذاشته اند که می تواند آثار گرانبهای تربیتی برای شریان رفتار و اخلاق شیعی باشد که لازم است راهیان اهل بیت (علیهم السلام) با آگاهی از این مجموعه رفتارها فعالیت های تربیتی خود را خط کشی کرده و به آن امتیاز دهند تا فاصله ها روشن شود و در مسیر تلاش به نقطه مطلوب برنامه ریزی و حرکت شود.
هدف از این مقاله بررسی شاخصه های تربیت دینی در کلام و رفتار امام رضا علیه السلام در زندگی مبارکشان است که البته به طور موردی بیان می گردد هر چند می توان با تحلیل گفتار و رفتار ایشان به اصولی در شاخص روش تربیت دینی به دست آورد که این مطلب در این مقاله نمی گنجد.
این مقاله توصیفی تحلیلی بوده که بر اساس روش تحقيق كتابخانه‌اي و با تكيه بر منابع تاریخی شیعی به جمع آوري اطلاعات پرداخته شده است.
کلمات کلیدی : امام رضا؛ تربیت؛ الگو؛ شاخص

مقدمه:
نظام تربیتی که اسلام در نظر دارد دارای یک نگرش ژرف به فطرت و غرایز انسان است که با در نظر گرفتن همه جوانب دستور العمل هایی را برای منحرف نشدن از فطرت و همراهی لازم با غرایز را در نظر دارد و این مهم در عمل و رفتار ائمه (علیهم السلام) بروز و ظهور دارد . در تربیت دینی هدف تعالی و رشد حقیقت انسان است و نه صرفا نمو جسم انسان و تربیت بدنی او . بلکه رفتار و گفتار پیشوایان شیعه نشان از روشن کردن ارزش ها  و فضیلت های انسانی دارد که همه در تعالی یک انسان به سمت حقیقت مطلق  نقش اساسی دارد و به همین دلیل که  شکوفا ساختن  استعداد ها است  عالیترین هدف پیامبران و اساسی‌ترین‌پیام قرآن کریم است
تربیت را لغت شناسان معانی مختلفی کرده اند که همه به یک ریشه بر می گردد و آن به معنی رشد است؛  راغب اصفهانی این گونه تربیت را تعریف می کند : الرب فی‌ الأصل‌ التربیه وهو إنشاء الشیء حـالاً فـحالاً إلیـ‌ حدِّ‌ التمام‌ (2) و غزالی در معنی تربیت ستاندن اخلاق بد از انسان و اخلاق نیکو جایگزین کردن را مد نظر دارد (3) و شهید مطهری تربیت را پرورش استعداد می داند یعنی استعداد های درونی را که بالقوه وجود دارد تبدیل فعلیت شود و پرورانده شود ایشا ن معتقد است تربیت باید تابع فطرت باشد و شکوفا شدن در تربیت بروز و ظهور استعداد هایی است که در آن شی موجود است اگر نه چیزی را که وجود ندارد نمی توان رشد داد. (4)
معصومین (علیهم السلام) که انسان ها کاملی هستند راه رشد و تربیت فضایل انسانی را گونه ای رفتار می کنند و گفتار می نمایند که استعداد فضیلت انسان راکد نماند بلکه رشد نماید و تنیدگی های غرایز فطرت و غریزه مانع رشد انسان نشود.  که در این مقاله به راه های رفتاری و گفتاری امام رضا علیه السلام در تربیت انسان ها پرداخته خواهد شد .

رعایت حقوق بشر در تربیت:
یکی از مواردی که امام رضا علیه السلام در تربیت انسانی خود بدان اهتمام داشتند نگاه داشتن حرمت و حقوق انسانی افراد است به طوری که حتی بردگان نیز از این حقوق محروم نبودند چنانکه در تاریخ آمده است خادم ایشان می گوید امام (علیه السلام) به ما فرمود اگر شما را در حال غذا خوردن و من بالای سر شما ایستادم بلند نشوید تا غذاخوردنتان تمام شود.  تا جایی که ایشان یکی از خدام را برای انجام کاری صدا می کرد وقتی می گفتیم فلانی در حال غذا خوردن است می فرمودند بگذارید غذایش را بخورد.(5) و و یکی از خدام تعریف می کند که حضرت سفره غذایی پهن کرد و همه را دعوت نموده و سر سفره جمع نمود از خدمتکاران و غلام ها و ... گفتم:جانم به فدایت، ای کاش برای اینها (غلام ها) سفره‌ای‌ جدا‌ می انداختی! فـرمود: دسـت بردار! خدا یکی است، پدر و مادر همه‌ یکی‌ است‌،پاداش هـم(در قیامت)به اعمال بستگی دارد.(6)
تواضع در خدمت به خلق راه تربیت نفس
یکی از نکات مهم تربیتی که امام رضا علیه السلام رعایت می کردند تواضع و عدم خود برتر بینی و تکبر است با اینکه ایشان امام معصوم هستند و جایگاه والایی در نرد خداوند تعالی دارند و حتی در اجتماع مسلمین هم از قرب و اجر و منزلت برخوردار هستند ولی همه اینها مانع از این نمی شود در برخورد با مردم عامی رفتاری متکبرانه از خود نشان دهند چرا که همه هدف در این دنیا تربیت نفس سرکش است که ایشان با اعمال و رفتار خود به شیعیان نشان می دهند که برای تربیت نفس باید از خود تاضع نشان داد چنانکه نقل شده است : حضرت رضا‌ (علیه‌ السـّلام) وارد حـمام شدند و یک نفر که امام را نمیشناسد به امام می گوید مرا کیسه بکش و ایشان شروع می کنند به کیسه کشیدن آن نفر تا اینکه شخصی که امام را می شناسد می گوید او علی بن موسی است و شخص عذرخواهی می کند و ناراحت می شود ولیکن امام علیه السلام به کیسه کشیدن او ادامه می دهد و حتی او را دلداری هم می دهد. (7)

تربیت و ادب مهمانداری:
مهمان در نزد امام رضا علیه السلام منزلت ویژه ای دارد بنا بر این  مـهمانی بـه‌ خـانه ایشان می آید و در هنگام شب حضرت با او به گفت‌وگو نشسته‌ بود‌ که‌ چـراغ،خـراب می شود  ومهمان می خواهد آن را درست کند و روشن نماید ولیکن امام علیه السلام نمی گذراد و خودشان چراغ را  و می فرمایند که ما قویم هستیم که تاز مهمان خود کار نمی کشیم. (8) از این مطلب روشن می شود رعایت ادب اجتماعی به خصوص در مورد مهمان مورد توجه اکید امام رضا علیه السلام است و ایشان این مساله را این قدر مهم و بزرگ می نمایند که قانون و سنتی را که در خانواده ایشان است را بیان می نمایند که «ما قومی هستیم که از مهمان خود کار نمی کشیم» و حتی جلوگیری هم از کار کردن ایشان می کنیم.
در جای دیگر این کونه /امده است که مهمان نزد‌ حضرت است و بسیار تشنه نیز هست ولیکن از آب خواستن حیا می کند در اینجا خـود آن حضرت آبی می طلبد  و از آن می خورد (تا مهمان راحت باشد)  و می فرماید که ای  محمّد! بنوش، که آب‌ خنکی‌ است‌.من‌ هم‌ نـوشیدم‌.» (9)

ادب تربیتی در رعایت کرامت انسان در بخشش:
کرامت آنچنان که قرآن کریم می فرماید در بین مخلوقات الهی مخصوص انسان در این کره خاکی است که قرآن كريم مي‌فرمايد: «ولقد كرمنا بني آدم و حملناهم في البر و البحر و رزقناهم من الطيبات و فضلناهم علي كثير ممن خلقنا تفضيلا؛ ما آدمي‌زادگان را گرامي داشتيم و آنها را در خشكي و دريا [بر مركبهاي راهوار ] حمل كرديم و از انواع روزيهاي پاكيزه به آنان بخشيديم و آنها را بر بسياري از موجوداتي كه خلق كرده‌ايم، برتري داديم. (10)  امام رضا علیه السلام به این مطلب از عمق حضور آگاهند و بنابر این رفتار ایشان در مواجهه با مردم هرگز خارج از این قانون نیست و این موهبت الهی را ارج می نهند و آن را خدشه دار نمی کنند راوی می گوید در مجلس امام رضا (علیه السـّلام) بودم‌ و با‌ ایشان  صـحبت مـی‌کردم و اشخاص بسیاری هم آمده بودند و از ایشان سوالهایی می کردند . مردی امد و سلام کرد و گفت من از دوستان شما و پدران شما هستم و عرضه داشت در راه برگشت از حج راه توشه و پولش را گم کرده است  و از حضرت خواست که کمک کنند تا برسد به وطن و البته مقداری از پول هم از طرف امام به نیازمندان کمک کند حضرت فرمود تا صبر کند  تا بیشتر مردم رفتند و من (راوی) با دو نفر دیگر مانده بودیم  و حضرت رفتند داخل اتاق اندرونی و در را نیمه باز کردند و دست را از لای در بیرون کردند و گفتند آن خراسانی کجاست  طرف گفت من اینجا هستم و حضرت فرمود: این دویست دینار را بگیر و خرج کن‌ و تبرک کن و از جانب من هم نمی خواهد صدقه دهی بیرون بـرو کـه هـمدیگر را نـبینیم. وقـتی مرد نیازمند بیرون رفت یـکی‌ از‌ اشخاص حاضر پرسید: فدایت شوم،هبه تان  زیاد بود،  چرا نخواستید شما را ببیند؟ حضرت فرمود: از ترس این ‌‌که‌ مبادا خـفّت و خـواری‌ درخواست را در رویش ببینم،آیـا‌ نـشنیده‌ای از پیامبر(صلی الله علیه و اله و سلم) که آن‌ که نیکی خود را بپوشاند، برابر با هفتاد حج‌ است‌ و آن‌که افشا کند گناه را، خوار می‌شود،و آن‌که‌ گناه را بپوشاند آمرزیده‌ است؟! (11)
تربیت با محافظت معنوی با روش ارشاد پیروان
ماجرایی است مشهور از امام رضا (علیه السلام) از قول بزنطی که گفته امام‌ رضا‌ (علیه السّلام) مرکبی برایم فرستاد، به حضور آن حضرت رسیدم و شب، پیش ایشان بودم. پاره ای که از شب گذشت، وقـتی می خواستند از زمین بلند شوند فرمود‌: فکر‌ نمی‌کنم که‌ الآن بتوانی به شهر برگردی! گفتم‌: بله، قربانت شوم. فرمود: پس امشب بمان پیش ما و فردا صبح به برکت خدای متعال برو. گفتم:چشم فدایتان شوم، آنـ‌گاه‌ فرمودند تا رختخواب مرا پیش رختخواب ایشان بیندازند و گفتند تا ملافه ای را که روی خودشان میندازند را روی من بیندازند و بالش ایشان را زیر سر من بگذارند.  به خودم گفتم ‌: خداوند این موقعیّت‌ و منزلت‌ را برای من پیش امام‌ رضا (علیه السّلام) قرار داده که هیچ‌یک از اصـحاب ‌ ‌مـا‌ اینچنین نیستند. همین که این افکار را با خود مرور می کردم ایشان به من فرمود ،به من گفت:ای‌ احـمد! امیر المؤمنین‌ علیه‌ السّلام‌ روزی به عیادت زید بن‌ صوحان که مریض بود رفت، زید به واسطه آن‌‌ به‌ مردم فخر می‌کرد. مبادا نفس تو، تو را به فخر بکشد! فروتنی کن‌ در‌ بـرابر‌ خدا(یا:به خاطر خدا فروتن باش)و به دستانش تکیه داد و بلند شد...» (12)

تربیت با منطق و کلام منطقی بدون عصبانیت:
راوی می گوید پیش امام رضا (علیه السلام) بودم آغاز ولیعهدی ایشان یک نفر از خوارج با خنجری زهر آلود آمد و امام (علیه السلام) را تهدید به کشتن کرد و از ولیعهدی امام علیه السلام ناراحت و ناراضی بود  پیش امام آمد و  پرسید : چرا‌ به حکومت این طاغوت‌ داخل شده‌ای، در حالی‌که اینان پیش تو کافرند و تو پسر پیغمبر هستی،علت این کارت چیست؟ امام رضا‌ علیه‌ السّلام‌ فرمود‌: آیا‌ بـه نـظر تو‌ اینان‌ کافرترند، یا عزیز مصر و اهل کشور او؟ مگرنه این که اینان، خود را موحّد می‌شمارند، ولی حکّام مصر‌،نه‌ یکتاپرست‌‌ بودند و نه خداشناس؟! یوسف،پسر یعقوب علیه السّلام‌،پیامبر‌ و پسر‌ پیامبر‌ رود‌ کـه‌ بـه عزیز مصر گفت: مرا مسؤول‌ خزائن مملکت قرار بده...و با فرعونها نشست و برخاست می‌کرد.درحالی‌که من یکی از اولاد پیامبر(نه پیامبر)و مأمون هم مرا بر‌ این کار، اجبار و اکراه کـرده اسـت.چـرا بر من خشم‌ می‌گیری و ایـن را زشـت می‌شماری؟ آن مـرد گفت: بر تو اشکالی نیست.گواهی می‌دهیم که تو فرزند پیامبری و تو صادق هستی‌. (13)

نقش عقل در تربیت:
از امام رضا علیه السلام سؤال شد عقل چیست؟ حـضرت فـرمود:عقل آن است که انسان غصه‌ها را فرو برد و گرفتاریها را تحمل نموده و با دشمنان‌ بسازد و با دوستان مدارا کند. (14) و در جایی دیـگر مـی فـرماید: عقل هیچ مسلمانی به‌ کمال‌ نمی‌رسد مگر آنکه ده صفت در او یافت شود: 1. مردم از وی همیشه آرزوی خـیر داشـته باشند.2.از شرش در امان باشند.3.خیر دیگران در نظرش زیاد جلوه کند.4.خیر‌ خودش‌ را انـدک‌ شـمارد.5.اگـر از وی هر حاجتی بخواهند خسته نشود.6.در طول عمرش از طلب علم ملول و دلتنگ‌ نشود.7.نیازمندی در رابطه بـا خـدا از ثروت در نزد او‌ محبوبتر‌ باشد‌.8.خواری در رابطه با خدا از عزت به دست آوردن در نـزد دشـمنان خـدا نزد او گرامی‌تر ‌‌باشد‌.9.گمنامی نزد او لذت‌بخش تر از شهوت باشد.سپس فرمود:اما صفت دهم‌ و چـه‌ دهـمی‌.سـؤال شد آن چیست؟فرمود:10.کسی را نبیند جز آنکه او را از خودش بهتر و با‌ تقوا تر بینگارد زیـرا در ایـن مورد مردم دو دسته‌اند: دسته‌ای بهتر و با‌ تقواتر از او و دسته‌ای‌ در‌ مرتبه پایین‌تر.هرگاه کسی را ملاقات کند که از وی در مـرتبه پایـین‌تری است با خود اندیشد که شاید این شخص در باطن از او بالاتر است و خـود را کـمتر از‌ او ارزیابی کند و اگر کسی را ببیند که بـهتر از اوسـت در بـرابرش تواضع کند تا به او ملحق شود.هـرگاه کـسی به این درجه از کمال رسید مقامی ارجمند یافته‌ و خیرش‌ همه جا را فرا خـواهد گـرفت و نام نیکش همه جا یـاد مـی‌شود و برتر از اهـل زمـان خـویش می‌گردد.(15)


تربیت الهی در همه حال با نگرش و گمان نیکو به خداوند تعالی:
در روایات، تعابیر متفاوتی راجع به حُسن ظن به خداوند وجود دارد که گویای لطف الهی به بندگان است؛ حُسن ظن بالله، یعنی انسان هیچ گاه فکر نکند که خداوند برای او خوب نخواسته است، زیرا بسیاری از گرفتاری­های انسان بر اثر بدگمانی او به خداوند است. (16) خداوند متعال مالک و مربی همه انسان ها است و همه وجود و هستی و رزق انسان ها در دست اوست و انسان ها به خاطر عدم درک درست از مفاهیم توحید و خداوند ممکن است در روزگار دچار ناخوشایندی هایی شوند و گله کنند که این مساله در مسیر تربیت الهی ایشان سدی ایجاد می کنند و ممکن است آثار نامطلوبی داشته باشد لذا امام رضا(علیه السلام) برای فهم درست مطلب و جلوگیری از آثار نامطلوب گمان و افکاری که با توحید منافات دارند و در مسیر تربیت انسان و سلوک الهی موانعی ایجاد می کنند توصیه هایی می فرمایند راوی می گوید به امام (علیه السلام) عرض کردیم: ما در گـذشته وسعت رزق و زندگی خوبی داشتیم و حالا فقیر شدیم دعا کن که خداوند حالت قبل را به ما‌ برگرداند‌. امام‌ جواب دادند می‌خواهید چگونه باشید؟ آیا می‌خواهید همانند پادشـاهان باشید؟ آیـا خـوشحال‌ خواهید‌ بود که حالتان همانند طاهر و هرثمه باشد؛ امّا از نـظر عقیده بر خلاف آن باشید‌ که‌ هم‌ اکنون هستید؟ عرض کردیم: نه به خدا سوگند اگر دنیا را طلا و نقره کنند برای ما هرگز چنین حالت یرا دوست نداریم و ایشان‌ فـرمود‌: حق‌ تعالی می‌فرماید: اعْمَلُوا آلَ داوُودَ شُکْرًا وَ قَلیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشّکُورُ آن گاه‌ فرمود‌ : ظن و گمانت را به خدا نـیکو کـن، و هـر که گمانش به خدا نیکو‌ باشد‌، خداوند‌ نزد گمانش است. و آنکه بـه روزی کـم راضـی شد ، خدا از او عمل کم‌ را‌ قبول می‌فرماید، و کسی که از حلال به کم راضی شد مـئونه‌اش هـم سـبک‌ خواهد‌ شد‌، و اهل بیت او با نشاط و باطراوت خواهند بود، و خداوند او را به درد و درمان دنیا‌ بـینا‌ مـی‌کند او را از دنیا به سلامت به سوی دار السلام بیرون‌ می‌ برد‌. (17)

نتیجه:
امام رضا (علیه السلام) با رفتار و منش خود و با گفتار خود باید ها و نبایدهای زندگی الهی و روش تربیت شدن به آداب آن را در هر زمان و مکان و برای هر کدام از اصحاب خود به گونه ای و با در نظر گرفتن اصول کلی و جزیی تربیت دینی و الهی مبتنی بر ارزش های انسانی در تاریخ ثبت نموده اند ایشان از پیروان خود انتظار دارند آنگونه باشند که ایشان تربیت می کنند و یاد بگیرند که روش های تربیت دینی را باید در جامعه اجرا کرد تا فضیلت های الهی برای همیشه پایدار بمانند و جامعه با صلاح و رستگاری مطلوب برسد ایشان در چند واقعه که در تاریخ نقل شده است رعایت حقوق بشر در تربیت  و تواضع در خدمت به خلق و تربیت و ادب مهمانداری  و ادب تربیتی در رعایت کرامت انسان در بخشش و تربیت با محافظت معنوی با روش ارشاد پیروان و تربیت با منطق و کلام منطقی بدون عصبانیت و نقش عقل در تربیت را به شیعیان خود آموزش داده اند. علی بن موسی الرضا (علیه السلام) با سیره تربیتی نیکو و استواری که بنا نمودند و با شخصیت بزرگوار و  بزرگمنشانه ای که در رفتار داشتند الگوی تربیتی شاخصی هستند که شیعیان با مراجعه به ایشان و رفتار و گفتارشان می توانند مسیر تربیتی سعادت جاوید را طی کنند و ان شاء الله با مددشان به سر منزل مقصود برسند.

پی نوشت ها:
1-  نهج البلاغه خطبه 97 بخش 3
2- حسین بن محمدراغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۳۴۰
3- غزالی، احیاء علوم‌الدین ، ج 3، ص 52 ـ 53
4- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج22، ص 716
5- مجلسی، بـحار الأنوار،ج 94،ص 201‌
6-کلینی، کافی،ج 4، ص 32
7- مجلسی، بحار الأنـوار، ج 94،ص 99
8- مجلسی،  بحار الأنوار، ج 94، ص 201
9- صدوق، عیون اخبار الرضا،ج 2، ص 402
10- مجلسی، بـحار الأنوار ،ج 94، ص 101
11- کلینی، کافی، ج 4، ص 42
12-  عطاردی، مسند الإمام‌ الرضا‌ علیه السّلام، ج 2، ص 724
13 -  راوندی، الخرائج و الجـرائح، ص 542
14- مجلسی، بـحار الانوار‌،ج 72‌ ص 393‌
15- مجلسی، بحارالانوار، ج 75،ص 336
16- پایگاه اطلاع رسانی آیت الله شیخ مجتبی تهرانی(ره)
17- قمی، منتهی الامال، ج2، ص280

منبع :
تازه های نشر