العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
پنج شنبه 27 مهر 1396  |   27 محرم 1439

 

...
شماره : 1549 تعداد بازدید : 108


حضرت معصومه (سلام الله علیها ) فروغ زیارت


گردآورنده:
حجت الاسلام محمد رضا حجازی

چکیده:
حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) دختر امام موسی بن جعفر (علیه السلام) از امام زادگانی هستند که باعث برکت در ایران شده اند و زیارت ایشان در روایات بسیار توصیه شده است چرا که ایشان دارای دین استوار و راستین بود و در راه خدا و به راه ولی خدا برادرش گام برداشت و اثری بر خود به یادگار گذاشت که اکنون زایر می تواند با زیارت ایشان قلب و دل خود را صفا هد و از اثرات و فیوض ربانی ایشان استفاده کند و هر ان کس که دستش خالی از زیارت امامان علیهم السلام خالی است ایشان را زیارت کند.
این مقاله با روش جمع آوری اطلاعات از منابع  به بررسی اثر زیارت بر روی زائر و علت توصیه به زیارت حضرت معصومه (علیها سلام ) می پردازد.
.
مقدمه:
حضرت فاطمه معصومه ( علیها سلام) از جمله زنان بسیار نادری هستند  که پیرو قدم به قدم معصومند د رتعالیم اسمانی از زنان بزرگ و کاملی سخن به میان امده است که خداوند آنها را به عنوان الگو معرفی می کند و حضرت فاطمه معصومه علیها سلام را امام معصوم اینگونه توصیف می کند إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّهُ أَلَا إِنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِینَهُ أَلَا وَ إِنَّ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَهُ أَلَا وَ إِنَّ قُمَّ الْکُوفَهُ الصَّغِیرَهُ أَلَا إِنَّ لِلْجَنَّهِ ثَمَانِیَهَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا إِلَى قُمَّ تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَهٌ مِنْ وُلْدِی اسْمُهَا فَاطِمَهُ بِنْتُ مُوسَى وَ تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّهَ بِأَجْمَعِهِمْ»
آگاه باشید که خدا حرمی دارد و آن مکه است، و پیامبر خدا حرمی دارد و آن مدینه است و امیرالمومنین حرمی دارد و آن کوفه است. آگاه باشید که حرم من و فرزندان من بعد از من قم است. آگاه باشید که قم کوفه کوچک ماست. آگاه باشید که بهشت هشت در دارد، سه تای آن به سوی قم است. بانویی از فرزندان من به نام فاطمه دختر موسی در آنجا رحلت می‌کند که همه شیعیان ما با شفاعت او وارد بهشت می‌شوند.  و چنین بانوایی حرمش در ایران و در شهر قم قرار گرفته است که موجب برکت و رونقی علم و فقه در دیار ایران اسلامی گشت.
ایشان که با جدایی از شهر و و اهل و خانواده و تحمل رنج و و مشقت به خاطر خدا و رسیدن به خشنودی او به ایران سفر کردند و مصداق آیه مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا هر كس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پيامبر او از خانه‏ اش به درآيد سپس مرگش دررسد پاداش او قطعا بر خداست و خدا آمرزنده مهربان است گشتند.

معنی زیارت
زیارت به معنای قصد کردن و دیدار کردن و ملاقات کردن می باشد.  و البته در زیارت که مایل شدن از چیزی به چیزی دیگر است. زائر وقتی به زیارت شخصی می‌رود از غیر او رو برمی‌گرداند  و اصطلاحا به معنی تمايلى است كه افزون بر ميل و حركت حسى، قلب، هم نسبت به زيارت شونده گرايش جدى پيدا كند و هم با اكرام و تعظيم قلبى و انس روحى همراه است.  و در واقع حضور در پیشگاه آنچه در نزد خداوند تعالی والا مقام است برای احترام کردن و گرفتن بهره معنوی که در دین اسلام بسیار شایسته و مورد سفارش و مستحب تعریف شده است خصوصا زیارت مزار اولیاء الله که گاهی زیارت آنها برابر زیارت خداوند تعالی است چنانکه امام رضا علیه السلام می فرمایند هر که مرا زیارت کند، خواه در حیات و خواه بعد از وفاتم، چنان است که خداوند سبحان را زیارت کرده است  و این چنین زیارت در دین اسلام نقش بسیار مهمی در هدایت و سرنوشت معنوی انسان دارد چرا که روح زيارت ارتباط و اتصال زاير با مَزور است و اين ارتباط زنده، مؤثر و حيات بخش است و موجبات نزدیک شدن روح زائر به مزور را فراهم می آورد.

چرا زیارت حضرت معصومه سلام الله علیها
یکی از دلایلی که باعث زیارت مزور می شود مقام والای وی در نزد الله تعالی و امامان علیهم السلام است  برای اینکه بتوان مقام بلند حضرت را درک کرد ابتدا نگاهی می اندازیم به نمونه فضیلت های ایشان که برخی منجر به ایجاد لقبی برای ایشان نیز شده اند
در میان امامزادگان بزرگوار و واجب التعظیم، چند امامزاده بسیار ممتازند، آنان امامزادگان عالیقدر و والامقامند که گوی سبقت را در فضایل و مناقب و کرامت نفس و بزرگواری از سایر امامزادگان ربوده اند. از جمله آنان حضرت معصومه سلام الله علیها است. که ایشان مورداحترام و تقدیس حضرات امامان معصوم و پیشوایان آسمانی سلام اللَّه علیهم اجمعین بوده و پیش از آنکه پا به دنیا نهد، از فضایل و مکرمتهایش سخنها گفته اند و سفارش زیارت قبر شریفش را به دوستان و محبّان کردهاند.  برخی از القاب ایشان که نشان از فضیلت و مقانم والای ایشان است عبارتند از:

معصومه
ایشان دارای طهارت روح و کمالات معنوی بالایی بودند. لازم به ذکر است که عصمت امر نسبی است و با توجه به روایاتی که در شأن و منزلت حضرت معصومه وارد شده است، می توان مرتبه ای از عصمت – نه در حد ائمه- برای ایشان قائل شد. حضرت معصومه (س)، معصوم به معنایی که در مورد پیامبران و امامان به کار می رود   نبوده، امّا ایشان دارای طهارت روح و کمالات معنوی بالایی بودند، به گونه ای که به زائرانش وعده بهشت داده شده است.
1- حدیث امام رضا علیه السلام درباره ایشان امام رضا «علیه السلام» فرمود: «مَن زارَ المَعصومَۀ بِقُم کَمَن زارَنی، کسی که معصومه را در قم زیارت کند، مانند آن است که مرا زیارت کرده است.
و در زیارت نامه ایشان و عبارت آ«فان لک عندالله شانا من الشان» حاکی از ان است که ایشان در بهشت دارای مقام و مرتبت والای هستند که دارای مقام شفاعت می باشند و این زیارت نامه را امام رضا (علیه السلام) برای حضرت نقل کرده اند.

محدثه
یکی دیگر از فضایل ایشان که در کتب آمده است نقل روایات و کلمات گرانبهایی است که از ایشان نقل شده است که برخی از آنها عبارتند از حدیث غدیر و حدیث منزلت و حدیث معراج و حدیث شهید بودن محبان آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم
از فاطمه معصومه با سندی که  می رسد به زینب دختر علی(ع) و او از مادرش فاطمه زهرا(س) نقل نموده که فرمود: «الا من مات علی حبّ آل محمدّ مات شهیداً؛ همانا هر کس با محبّت آل محمد(ص) بمیرد شهید مرده است.»
حدیث منزلت از حضرت فاطمه معصومه از فاطمه دختر امام صادق(ع) از فاطمه دختر امام باقر(ع)، از فاطمه دختر امام سجاد(ع) از فاطمه و سکینه دختران امام حسین (ع) از ام کلثوم دختر فاطمه زهرا(س) از فاطمه زهرا نقل می کند که فرمود: «انسیتم قول رسول اللّه یوم غدیر خمٍّ :من کنتُ مولاهُ فعلی مولاه و قوله: انت منّی بمنزلة هارون من موسی ؛آیا سخن رسول در روز غدیر را فراموش کردید که فرمود: هر که من مولای اویم علی مولای اوست (و آیا فراموش کردیدکه) جایگاه تو (علی) نسبت به من مانند (جایگاه) هارون (در برابر) موسی است.»

کریمه اهل بیت
شهرت این لقب برای حضرت معصومه(س) به واسطه رؤیای صادقه‌ای است که از مرحوم آیت‌الله سیدمحمود مرعشی نجفی(ره) نقل شده است. مرحوم سیدمحمود مرعشی نجفی متوفای 1328 هجری قمری بسیار علاقه‌مند بود که به هر طریقی شده، محل قبر شریف حضرت صدیقه طاهره(س) را به دست آورد، برای این مقصود، ختم مجرّبی انتخاب کرده، چهل شب به آن مداومت کرد تا شاید خداوند به طریقی او را از محل قبر شریف حضرت زهرا(س) آگاه فرماید، شب چهلم بعد از انجام ختم و توسل فراوان استراحت کرده در عالم رؤیا به محضر مقدس حضرت باقر یا حضرت صادق(ع) مشرف شد.
امام(ع) به ایشان فرمود: «علیک بکریمة اهل البیت»؛ به دامن کریمه اهل بیت چنگ بزن، ایشان به تصور اینکه منظور امام(ع) از «کریمه اهل بیت» حضرت زهرا(س) است، عرضه داشت: بلی! قربانت گردم من نیز این ختم را برای همین گرفتم که محل قبر شریف آن حضرت را به صورت دقیق‌تر بدانم و به زیارتش مشرف شوم، امام(ع) فرمودند: «منظور من قبر شریف حضرت معصومه در قم است»، مرحوم آیت‌الله سیدمحمود مرعشی نجفی هنگامی که از خواب برخاست تصمیم گرفت که رخت سفر ببندد و به قصد زیارت حضرت معصومه(س) رهسپار ایران شود.  این جریان در کتاب «کریمه اهل بیت» نقل شده است مؤلف بعد از نقل این جریان در پاورقی کتابش اضافه می کند که: این داستان را مرحوم آیت الله مرعشی چندین بار در ملاقات‌های اینجانب با ایشان از پدر بزرگوارشان نقل کردند و حقیر آن را بدون هیچ گونه تصرفی در اینجا آوردم.

پدرش بـه قربانش
پيامبر گرامى اسلام‌ صلى ‏الله‏ عليه‏ و‏آله‌ براى تجليل و قدردانى از دخترش زهرا‌ عليهاالسلام و مـقامات او، بـارها‌ درباره‏اش‌ اين جمله را بيان فرموده‌ بود‌ كه: «فَداها اَبُوها»  پدرش قربانش گردد.
پدر بزرگوار حضرت معصومه عليهاالسلام ، امام كاظم‌ عـليه‏السلام‌ ، نـيز درباره‏ى وى چنين جمله‏اى‌ فرمود‌. در‌ آن جا كه‌ جمعى‌ از شيعيان براى دريافت‌ پاسخ‌ بـه سـؤال‏هاى خود، وارد مدينه شدند تا به محضر امـام كاظـم عـليه‏السلام برسند، آن‌ حضرت‌ در مسافرت بود. آن‏ها نـاگزير بـودند‌، از‌ آن سفر‌ مراجعت‌ كنند‌. پرسش‏هاى خود را نوشتند‌ و به افراد خانواده‏ى امام كاظم عليه‏السلام تـحويل دادنـد تا در سفر بعد به جـواب آنـ‌ نائل‌ شـوند.
هـنگام خـداحافظى، ديدند حضرت معصومه‌ عليهاالسلام‌ (كه‌ حـدود‌ شـش‌ سال داشت) پاسخ‌ سؤالات‌ آن‏ها را نوشته و آماده نموده است. بسيار شادمان شـدند و آن نـامه را گرفتند. هنگام مراجعت، در‌ راه‌ با‌ امـام كاظم عليه‏السلام كه از سفر بـاز‌ مـى‏گشت‌، ملاقات‌ كردند‌ و ماجرا‌ را‌ به عـرض امـام رساندند، امام عليه‏السلام آن نوشته را از آن‏ها طلبيد و مطالعه كرد و پاسخ‏هاى حضرت معصومه عليهاالسلام را درست يافـت، آن گـاه به نشان تمجيد از‌ حضرت مـعصومه عـليهاالسلام و تـصديق او سه بار فـرمود: «فـَداها اَبُوها: پدرش فدايش باد».
اين حـادثه‏ى جـالب بيانگر آن است كه حضرت معصومه عليهاالسلام چون زهرا مرضيه، عالمه غيرمعلّمه است و در‌ خردسالى‌ از رشد، شـناخت، عـلم و كمال بالايى برخوردار است.

دو نمونه از کرامات حضرت معصومه (علیها سلام)
متوسل شدن ملا صدرا
وى مـدتى از عـمر شريف خود را در كَهَك قم سـپرى نـمود و مـشغول تأليف بعضى از كتاب‏هاى خود‌ چون‌ اسفار‌ اربعة بود. هر وقت برايش مشكل علمى يا مطلب مبهمى‌ پيش مى‏آمد، به قم آمده، به حـرم مـطهّر حـضرت معصومه عليهاالسلام مشرف مى‏شد و با توسّل به آن حـضرت‌، از‌ او‌ اسـتمداد نموده و مشكل علميش آسان و حل مى‏شد. و آن گونه كه مرحوم‌ ميرزا‌ على اكبر حكمى يزدى در حاشيه‏ى كتاب «اسفار اربعه» ـ در بحث اتحاد عـاقل بـه مـعقول از‌ قول‌ مؤلف‌ محترم، مرحوم صدر المتألهين ـ مرقوم فرمودند: «يكى از مواردى كه بـا توسّل‌ به‌ حضرت‌ معصومه عليهاالسلام مشكل علميش حل شد، بحث اتحاد عاقل به معقول مى‏باشد».

شفای معجزه‌آسا
یکی از خدّام حرم حضرت معصومه علیهاالسلام به نام «میرزا اسداللّه‌« بیمار و انگشتان‌ پایش‌ سیاه‌ شـده ‌ ‌بـود، جرّاحان اتّفاق نظر‌ داشتند‌ که‌ باید پای او قطع شود تا مرض به قسمتهای بـالاتر سـرایت نـکند. قرار شد فردای آن روز به بیمارستان رفته، پایش‌ را‌ قطع‌ کنند. میرزا اسداللّه گفته بود: حالا کـه چنین‌ است‌، امشب مرا به حرم مطهر دختر موسی بن جعفر علیهماالسلام بـبرید. او را به حرم بردند، شـب هـنگام، خدّام‌ حرم‌ در‌ را بستند و او پای ضریح مانده و به درگاه دختر موسی‌ بن جعفر علیهماالسلام پناه آورده بود.
نزدیک اذان صبح خادمان حرم صدای میرزا را می‌شنوند که فریاد می‌زند‌: در‌ را‌ باز کنید، حضرت مرا شفا داده است. در را بـاز کردند‌، دیدند‌ او خوشحال و خندان اشک شوق می‌ریزد و ماجرای شفای خود را این گونه بیان می‌کند:
خانم مُجلّله‌ای‌ را‌ دیدم‌ که به نزد من آمد و گفت: «تو را چه شده است؟ عرض کردم‌: درد‌ پایم‌ مرا عـاجز کـرده است، از خداوند شفای دردم را می‌خواهم. آن بانوی بزرگ گوشه‌ مقنعه خود را چند دفعه به روی پای‌ من‌ کشید و فرمود: تو را شفا دادیم. عرض کردم: شما کیستید؟ فرمود: مـرا نـمی‌شناسی و حال‌ آن‌ که‌ نوکری مرا می‌کنی؟ من فاطمه، دختر موسی بن جعفر هستم.
میرزا اسداللّه می‌گوید: وقتی به‌ حالت‌ عادی برگشتم، مقداری پنبه در آنجا دیدم. آن را برداشته و به هر مریضی‌ کـه‌ ذرّهـ‌ای‌ از آن را می‌دادم و او به جای درد می‌کشید، شفا پیدا می‌کرد.

روایات فضیلت زیارت حضرت معصومه علیها سلام
پاداش زیـارت حـضرت مـعصومه سلام الله علیها‌ طـبق‌ احـادیثی‌ که‌ ار‌ سه‌ امام‌ مـعصوم رسـیده،بهشت تعیین شده و تعبیرهای زیر در حق زائر آنحضرت آمده‌ است:
1- ابـو جعفر محمد بن عـلی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی،معروف به‌ شیخ صدوق،متوفای 381 هجری،رئیس مـحدثان،صـاحب کتاب‌ پرارج‌‌"من لا یحضره الفقیه‌"(از چـهار کـتاب پایـه و مـرجع-کـتب اربعه)و بیش از 300 جـلد کـتاب پرارج،که همگان بر جلالت قدر او اتفاق دارند و شیخ طوسی بعد از‌ ستایش‌‌ فراوان در حقش فرموده است:"در مـیان بـزرگان قـم کسی که در قدرت حافظه و کثرت‌ علم نـظیر او دیـده نـشده‌"و خـود بـا دعـای‌ حضرت‌ بقیه الله ارواحنا فداه به‌ دنیا‌ آمده‌ ودر توقیع شریف از او"فقیه‌"،"خیر"و"مبارک‌"تعبیر شده‌ با سند صحیح از امام هشتم نقل می‌کند که در مورد‌ پاداش‌ زیارت حضرت مـعصومه‌ فرمودند‌: من‌ زارها فله الجنة" "کسی که او را زیارت کند بهشت از آن اوست‌".
2- ابو القاسم جعفر بن‌ محمد بن قولویه،متوفای 367 هـ که همهء علمای رجال‌ بر‌ وثاقت‌ او‌ اتفاق نظر دارندو سعادت درک دوران غیبت صـغری را داشـته،و در اوایل غیبت کبری(در ذیحجه ‌‌337‌ هــ)بـه دریافت پاسخ از سوی حضرت‌ بقیه الله ارواحنا فداه مفتخر شده‌ است‌با سند صحیح از امام جواد علیه السلام‌ روایت کرده که فرمودند: "من زار قبر‌ عـمتی بـقم فله الجنة" "کسیکه قـبر عـمه‌ام را در قم زیارت کند بهشت‌ از آن اوست‌"

3-مولی محمد باقر مجلسی،متوفای 1110 هـ در دائره المـعارف‌ بـزرگ بحار الانوار از کتب معتبر قدمای اصحاب روایت می‌کند که امام رضا علیه السلام به‌ سعد بن سعد اشعری قمی‌"فرمود: -"ای سعد ما در نزد شما قبری داریم‌‌" سعد‌ بن سعد مـی‌گوید عـرض کردم: -"جـانم به فدایت،قبر فاطمه دختر امام موسی علیه السلام را می‌فرمائید؟ فرمود آری،آنگاه فرمود: "من زارها عارفا بحقها فـله الجنة" "کسیکه او را عارفا‌ بحقها‌ زیارت کند،بهشت از آن اوست‌"
آنگاه امام رضـا عـلیه السـلام کیفیت زیارت آن بی‌بی را به سعد تعلیم فرمود، و متن زیارتنامه‌ای را که ما آن حضرت را‌ در‌ حرم مطهرش با آن زیارت مـی‌کنیم‌ ‌ ‌بـه وی آموخت،که متن آن در کتب حدیث و ادعیه و زیارات موجود است.

نتیجه:
حضرت فاطمه معصومه (علیها سلام) برای پیش برد دین اسلام و دفاع ولایت سختی راه و سفر را بر خود هموار کردند و برای خشنودی خداوند متعال قدم در سفری پر مشقت برای دیدار ولی خود حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام گذاشتند و در این راه جان خود را تقدیم کردند ایشان با داشتن مقام والا و از خانواده معصوم دارای فضیلت های بسیاری هستند که عبارتند از داشتن لقب معصومه و کریمه اهل بیت و محدثه بودن و فداها ابوها و دارای کرامات بسیاری هستند که در کتب معتبر نقل شده است که دو نمونه از آنها اشاره شد و همچنین روایاتی که در فضیلت زیارت ایشان بیان شده است شگفتی ساز است و اینچنین زایر باید با معرفت و شناخت به مقام والای حضرت به حضورشان برسد و عرض ارادت کند تا بتواند از فیوضات معنوی ایشان استفاده کند.


پی نوشت ها:
   عباس قمی، سفینه البحار ج 2 ص 376
   امینی، محمد هادی، گوهر قم، انتشارات آستانه قم، ص 6و7
   اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، ماده زور (زور: الزوار اعلی الصدر و زرت فلاناً تلقیته بزوری اَو قَصدت زوره نحو وجهته)
   مصطفوی، التحقیق لمعانی القرآن الکریم، ج‌۴، ص۳۸۴؛ مقاییس اللغه، ج۳، ص۳۶
   طريحى، فخرالدين، 1408ق، مجمع البحرين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، ص 305
   طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج على أهل اللجاج، ج ‏۲، ص ۴۰۸ و ۴۰۹٫
   کریمی جهرمی، بانوی ملکوت، انتشارت راسخون، ص 61
  حضرت امام جعفر صادق (ع) در این خصوص می فرماید: "المعصوم؛ هو الممتنع بالله من جمیع المحارم. و قد قال الله تبارک و تعالی: و من یعتصم بالله فقد هدی الی صراط مستقیم؛ معصوم کسی است که توسط خدا از همه گناهان حفظ می شود و خداوند در این باره فرمود: هر آن که به حفظ الاهی بپیوندد، به یقین به راه راست هدایت شد، شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص 132، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1361 هـ ش، برگرفته از نمایه مفهوم عصمت و امکان عصمت افراد شماره 249
  عاملى، شیخ حر، وسائل‏الشیعة، ج 14، ص 576، ح 94، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام، قم، 1409 هجرى قمر، مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) عَنْ زِیَارَةِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ (ع) بِقُمَّ فَقَالَ مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّة.
   ـ کتاب ناسخ التواریخ  ج ۳ / ص ۶۸
  مجلسی، بحار الانوارج ۱۰۲، ص ۲۶۶، ب ۱، ح ۴
   کریمی جهرمی، بانوی ملکوت ،چاپ 2 بهار 81، چاپ امیر
   مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 68، ص 77
  عبدالحسین، امینی، الغدیر ، ج1  ص 197
   مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل بیت(س)، قم، نشر حاذق، چاپ 1، 1374، ص43
   محمدی اشتهاردی، محمد، حضرت معصومه فاطمه دوم، قم، انتشارات علاقه، چاپ اول، 1375، ص138
  بحارالانوار، علاّمه مجلسى، ج 43، ص 86.
  ، محمدى اشتهاردى‌، محمد، حضرت معصومه فاطمه دوم ص 133‌
   فوائد الرّضويّة، محدّث قمى‌، ص 380‌
   قمی، مـحمد عـلی قـمی، انوار المشعشعین ص216
    شیخ صدوق،عیون اخبار الرضا ج 2 ص 271 و ثـواب الاعـمال ص 98
    قمی، ابن قولویه، کامل الزيارات، ص 536، ح 827
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار ج 48 ص 316
  مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار ج 102 ص 266

منابع:
اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن
امینی، محمد هادی، گوهر قم، انتشارات آستانه قم
صدوق، معانی الاخبار، ص 132، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1361
صدوق،عیون اخبار الرضا
طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج على أهل اللجاج
طريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى
عاملى، شیخ حر، وسائل‏الشیعة، ج 14، ص 576، ح 94، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام، قم، 1409 هجرى قمری  عبدالحسین، امینی، الغدیر
فوائد الرّضويّة، محدّث قمى‌.
قمی، ابن قولویه، کامل الزيارات 827
قمی، عباس ، سفینه البحار
قمی، مـحمد عـلی قـمی، انوار المشعشعین
ناسخ التواریخ 
کریمی جهرمی، بانوی ملکوت ،چاپ 2 بهار 81، چاپ امیر
مجلسی، محد باقر، بحار الانوار
محمدی اشتهاردی، محمد، حضرت معصومه فاطمه دوم، قم، انتشارات علاقه، چاپ اول، 1375
مصطفوی، التحقیق لمعانی القرآن الکریم
مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل بیت(س)، قم، نشر حاذق، چاپ 1، 1374

منبع :
تازه های نشر