شنبه 25 مرداد 1399  |   24 ذی الحجه 1441

 

...
شماره : 1311 تعداد بازدید : 1802


ديدگاه اهل بيت عليهم السلام درباره صرفه جويي

صديقه مقدس پور
كارشناس فقه و مباني حقوق اسلامي

امام جعفر صادق (ع) می فرماید: کسی که آبی را از نهر فرات برای خوردن بردارد و بعد از نوشیدن، زیادی آنرا بیرون بریزد اسراف کرده است. (مجموعه الاخبارباب ۱۷۱حدیث ۳)
امام صادق (ع) فرمود: پائین ترین مرتبه اسراف عبارتست از:
۱- دور ریختن آبی که از آشامیدن اضافه آمده است.
۲- اینکه لباس کار و لباس بیرونی،یکی باشد.
۳- به دور انداختن هسته خرما پس از خوردن خرما«چون از هسته خرما ماده غذایی برای شتران تهیه می شد»(وسائل الشیعه جلد ۲ باب ۲۸ صفحه ۳۸۴)
نقل شده که امام صادق (ع) مشاهده کرد سیبی را نیم خورده و از خانه بیرون انداخته اند، خشمگین شد و فرمود: اگر شما سیر هستید خیلی از مردم گرسنه اند خوب بود آنرا به نیازمندیش می دادید. (مجموعه الاخبارباب۱۷۱ حدیث ۴)
امیر مؤمنان (ع) فرمود: آنچه را که از سفره افتاده بردارید و بخورید،زیرا آن دوای هر دردیست که خدا بخواهد آنرا التیام بخشد برای کسی که به نیت شفا بخورد.(مجموعه الاخبارباب۱۷۱حدیث۹،به نقل از نهج البلاغه)
پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمود: کسی که جستجو کند و آنچه از سفره افتاده بردارد و بخورد، فقر و تنگدستی از خودش و اولادش تا هفت پشت رخت بر می بندد. (مجموعه الاخبارباب۱۷۱حدیث۸)
امام صادق(ع) فرمود: اسراف کننده را سه نشانه است: چیزهائی که می خرد و می پوشد و می خورد که در شأن او نیست. (تفسیر نور الثقلین جلد۱ صفحه ۷۷۲)
امام صادق(ع) فرمود: انسان مؤمن اسراف و زیاده روی نمی کند، بلکه میانه روی را پیشه خود می سازد. (مجموعه الاخبارباب۳۰حدیث۱)
از عامر بن جذاعه نقل شده است که گفت: مردی آمد خدمت امام صادق (ع) حضرت به او فرمود: تقوای الهی پیشه کن،اسراف نکن و بر خود هم سخت مگیر، میانه روی مایه استواری است،تبذیر همان اسراف است که خداوند در سوره اسرا درباره آن فرموده: تبذیر و زیاده روی نکن.(تفسیر نورالثقلین جلد ۲صفحه ۵۶)
امام حسن عسگری (ع) به محمد بن حمزه نامه ای نوشته او را به ثروت و بی نیازی مژده داده و به او فرموده: بر تو باد به میانه روی و پرهیز از اسراف زیرا اسراف از کارهای شیطانی است. (غررالحکم جلد ۴ صفحه ۳۴ حدیث ۵۱۸۸)
امام صادق (ع) به عبید فرمود: اسراف و زیاده روی باعث فقر و تنگدستی می‌گردد و میانه روی موجب ثروت و بی نیازی می‌شود.(وسائل الشیعه جلد۱۵صفحه ۲۵۸)
از امام جعفر صادق (ع) نقل شده است که فرمود: میانه روی را خداوند متعال دوست دارد و اسراف و زیاده روی مورد خشم اوست حتی اگر اسراف در انداختن هسته خرمایی باشد که قابل مصرف است یا زیادی آبی که خورده شده باشد. (تحف العقول صفحه ۳۰۱)
امام موسی بن جعفر (ع) فرمودند: کسی که در زندگی میانه روی و قناعت ورزد نعمت او باقی می ماند و آنکه با ریخت و پاش و اسراف زندگی کند نعمتش از بین می رود. (تحف العقول صفحه ۳۰۱)
امام باقر(ع) به فرزندش امام صادق (ع) فرمود: بر تو باد به انجام کار خیری که وسط دو کار بد قرار گرفته و آن دو را از بین می برد، امام باقر سئوال کرد، چگونه چنین چیزی ممکن است،امام فرمود: همانطور که قرآن (سوره فرقان) می‌گوید مؤمنین کسانی هستند که وقتی انفاق می‌کنند زیاده روی و سختگیری نمی کنند (بنابراین اسراف و سختگیری هر دو گناه است و حد وسط آن میانه روی حسنه است بر تو باد به آن حسنه که بین آن دو گناه است). (تفسیر نور الثقلین جلد ۴ صفحه ۲۷)
گفتند شنیدم که امام صادق (ع) فرمود: هر کسی که در زندگی خود میانه رو باشد من ضمانت می‌کنم او را که هرگز تهی دست نشود. (خصال صدوق باب الواحد حدیث۳۲)
امام علی (ع) فرمود: اعتدال در خرج کردن «میانه روی » موجب فراوانی مال و ثروت و اسراف باعث تباهی و نابودی است. (وسائل الشیعه جلد ۱۵صفحه ۲۵۸)
پیامبرگرامی اسلام (ص) فرمود: سه چیز باعث نجات و رستگاری است و در مورد سومی خاطر نشان ساخت؛ رعایت اعتدال در حال فقر و توانگریست. (وسائل الشیعه جلد ۱۵صفحه ۲۵۸)
پیامبراکرم (ص) فرمود: کسی که در زندگی میانه روی را رعایت نماید خداوند او راروزی می دهد و کسی که اسراف و زیاده روی کند او را محروم می سازد.(وسائل الشیعه جلد ۱۵ صفحه ۲۵۸)
امیر مؤمنان علی (ع) فرمود: اسراف و زیاده روی فراوانی را نابود می سازد. (میزان الحکمه جلد ۴باب اسراف حدیث۸۴۸۱)
امام صادق (ع) فرمود: همانا اسراف با کمی برکت،همراه است. «اسراف برکت را کم می‌کند» (وسائل الشیعه جلد ۱۵ صفحه ۲۶۱)
امام علی (ع) فرمود: زیاده روی مقدمه فقر و تنگدستی است. (میزان الحکمه جلد ۱ حدیث۱۶۵۹)
علی (ع) فرمود: کسی که به زیاده روی افتخار کند، با تنگدستی خوار و زبون می‌گردد. (میزان الحکمه جلد ۱ حدیث۱۶۶۱)
امام کاظم (ع) فرمود: خداوند قیل و قال، ضایع کردن مال و زیاده روی در سئوال را دشمن می دارد. (قصار الجمل صفحه ۳۰۵)
امام علی (ع) فرمود: بخشش های بی جای مال و ثروت، اسراف و زیاده روی محسوب می‌شود و بخشنده آن را در دنیا بالا می برد و در آخرت او را در پائین می آورد،او رادر بین مردم بزرگ جلوه می دهد، و نزد خدا خوار و سبک می‌کند. (نهج البلاغه خطبه ۱۲۶)
پیامبر گرامی (ص) فرمود: اسراف، فقر و تنگدستی می آورد. (مجموعه الاخبار باب۱۷۱ حدیث ۶)
امیرالمؤمنین (ع) فرمود: زیاده روی و اسراف را ترک کن زیرا بخشش اسراف کار مورد ستایش نیست و تنگدستی او هم مورد ترحم واقع نمی شود. (بحار الانوار جلد ۵۰ صفحه ۲۹۲ حدیث ۶۶)
امیر المؤمنان علی (ع) فرمود: سخاوتمند باش ولی هرگز اسراف و زیاده روی مکن و ثروت خود را بر اساس اندازه گیری صحیح خرج کن و هیچوقت سختگیر نباش. (نهج البلاغه کلمات قصار شماره۳۳)
امام کاظم (ع) در وصیت خود به هشام فرمودند: یکی از لشگریان عقل میانه روی و یکی از لشگریان جهل زیاده روی است. (تحف العقول صفحه ۳۰۰)
امام حسن عسگری (ع) فرمود: سخاوت اندازه ای دارد،چنانچه از آن بگذرد، اسراف محسوب می‌شود. (بحار الانوار جلد ۷۸ صفحه ۲۷۷)
از علی بن الحسین (ع) است که فرمود: خداوندا بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از اسراف و زیاده روی محافظت فرما. (صحیفه السجادیه، دعای۳۰)
امام علی (ع) فرمود: وای بر اسراف کار که چه قدر از مصلحت خویش و رسیدگی به کار خود دور است. (میزان الحکمه جلد ۴ باب اسراف حدیث۱)
از پیامبر گرامی (ص) نقل شده که به علی (ع) فرمود: چهار چیز هدر می رود:
۱- خوردن بعد از سیری
۲- روشن کردن چراغ در مهتاب و جائیکه روشن است
۳- زراعت در زمینی که شوره زار است
۴- نیکی کردن به کسی که لایق آن نیست. (من لایحضره الفقیه جلد ۴ صفحه ۳۵۲/۳۷۳ باب النوادر)
امام صادق (ع) فرمود: کسی که مالی را در غیر طاعت پروردگار بذل و بخشش نماید،اسرافکار است و هرکسی که در راه خیر مصرف کند میانه روی کرده است. (بحار الانوار جلد ۷۵ صفحه ۳۰۲)
در تفسیرعلیّ بن ابراهیم قمی و در روایت ابی الجارود از امام باقر(ع) نقل شده که حضرت در مورد آیه «والّذین اذا انفقوالم یسرفوا ولم یقتروا» سوره فرقان فرمودند: بخشش در راه معصیت و بناحق، اسراف است.( تفسیر نور الثقلین جلد ۴ صفحه ۶۷)
امام باقر (ع) فرمود: اسراف کنندگان کسانی هستند که محرمات «گناهان» را جایز می شمارند و دست به خونریزی می زنند.(میزان الحکمه جلد ۴حدیث۸۴۹۱)
امام حسن عسگری (ع) فرموده است: جود و سخا اندازه ای دارد که اگر از آن تجاوز کند اسراف می‌شود، احتیاط و محکم کاری اندازه ای دارد که اگر از حدش فزونتر شد ترس خواهد بود، صرفه جویی و اعتدال در صرف مال اندازه ای دارد که اگر از آن بیشتر شود بخل است و شجاعت و دلیری اندازه ای دارد که اگر از حدش بگذرد تهور و بی باکی خواهد بود. (الحدیث جلد ۱ ص ۷۸)
امام موسی بن جعفر (ع): « کسی که در زندگی میانه روی و قناعت کند نعمت او باقی می ماند و آنکه با تبذیر و اسراف زندگی کند، نعمتش از بین می رود » (مجموعه الاخبار باب ۱۷۱ حدیث ۶- ۹)
امیرالمؤمنین (ع) فرمود: هر چیزی بیشتر از اقتصاد (میانه روی) اسراف است » (تحف العقول ص ۳۰۱)
علاوه بر این در سخنان گوهر بار ائمه و اولیاء الهی (ع) اسراف و زیاده روی به‌عنوان عوامل تباهی مال و ثروت و از بین رفتن برکت و مقدمه و زمینه فقر و تنگدستی یاد شده است.

قناعت؛ فضیلت بزرگان:
در کنار بحث اسراف که همواره در اسلام مورد مذمت قرار گرفته مسئله قناعت از جمله خصلت ها و ویژگی های ارزشمند برای یک مسلمان به شمار می رود، و همواره مورد توجه اسلام و پیشوایان دین قرار گرفته است.
در فرهنگ اسلامی صفت قناعت از جمله صفات پسندیده، اخلاق حسنه و وسیله ای برای کسب سعادت ابدی انسان یاد شده. بی تردید جای گرفتن قناعت در فرهنگ اسلامی و ترویج آن توسط بزرگان دین، صرف نظر از جایگاه علمی و تأثیرات شگرفی که در زندگی آدم ها دارد موضوعی کاملاً تثبیت یافته تجربی است که آدمی همواره عدم رعایت آن را از دست دادن فرصت ها و داشته های خویش به تلخی تجربه نموده است.
این تجربه آن زمانی تلختر و کشنده است که آسیب زدگی اجتماع و زندگی مردمان به علت قناعت ناپذیری و گرایش به اسراف و تبذیر باشد.
امام باقر (ع) می فرماید: « هر که قناعت کند به آنچه که خدا به او می دهد، غنی ترین مردم است »
در بسیاری از کتب اخلاقی خو گیری نفس انسان با صفات برجسته اخلاقی نقطه آغاز حرکت انسانی به سمت کمال حقیقی آسمانی به شمار می آید.
از جمله این صفات برجسته، قناعت پذیری و قانع بودن به موهبت های خداوندی است. در حقیقت علمای اخلاق در کنار بیان فضیلت های قناعت، روش های تحصیل این صفت پسندیده مورد بحث و بررسی دقیق قرار داده اند و به صورت مفصل به این امر پرداخته اند.
بر این اساس در می یابیم که در آموزه های دینی ما علاوه بر اینکه مسئله قناعت و صرفه جویی یک مسئله تأثیر گذار در جامعه به حساب می آید به ابعاد اجتماعی آن نیز پرداخته شده و به‌عنوان یک فضیلت همواره مورد تشویق قرار گرفته است.
به هم پیوستگی اجتماع و اثر پذیری تغییرات زندگی مردم بر یکدیگر و ضرورت، گریز از آسیب های طبیعی و غیر طبیعی و نیز در نظر گرفتن نیاز های روز مره و آینده زندگی نیاز آدمی را به رعایت فرهنگ قناعت صد چندان می‌کند.

راه های مبارزه با اسراف:
الف ) استفاده از ظرفیت های دینی:
مردم ایران به علت پیوند با دین و مظاهر مقدس دینی که دارند به خوبی سنت های نهادینه شده را می پذیرند و بر آن می گمارند.
بیان و آیات قرآن کریم و احادیث نورانی معصومین علیه السلام در مورد اسراف و ترغیب به صرفه جویی بهترین راه کار عمومی سازی و نهادینه سازی فرهنگ صرفه جویی و پرهیز از اسراف است.

ب ) بازنگری وقایع تاریخی و رخدادهای طبیعی:
به تصویر کشیدن سرانجام اسراف کاران در همه طبقات اجتماعی و پیوند آنها با اتفاقات طبیعی از جمله عوامل باز دارنده اسراف گرایی و سوق دادن جامعه به سمت و سوی قناعت و صرفه جویست بی گمان در این قسمت بیشترین نقش را رسانه های جمعی به‌ویژه رادیو و تلویزیون می تواند ایفا نماید.

ج ) ارتباط بخشی بلایای طبیعی به موضوع اسراف:
به نظر می رسد مسائلی نظیر کم آبی، خشکسالی و.. . بهترین دلایل اثبات بدی اسراف و مفید بودن قناعت در زندگی روزمره است.برای مبارزه با اسراف و ترویج مصرف صحیح، به ریشه ها باید استناد کرد. در این میان خشکسالی و کم آبی دلیل بسیار خوبی برای وادار نمودن جامعه به اهتمام در قناعت و صرفه جویی است.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي