العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
دو شنبه 29 آبان 1396  |   0 ربیع الاول 1439

 

...
شماره : 1170 تعداد بازدید : 3496


حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی نقش مساجد در تحقق شعار سال


محمد علی موظف رستمی
کارشناس ارشدمعاونت فرهنگی


یکی از راه ها و شیوه های رهنمون سازی و هدایت هدفمند جامعه به سمت و سوی رشدی همه جانیه و فراگیر در تمامی عرصه ها و حوزه های حیات سعادتمند جامعه اسلامی که با هدف دستیابی به آمال و آرزوهای کمال گرایانه و ترسیم شده برای یک اجتماع متعالی و اسلامی صورت می گیرد، ارائه برنامه ای جامع، ریل گذاری شده و کلان نگر برای تمامی سطوح، طبقات و آحاد مختلف جامعه است.
در این راستا  طرح ها و برنامه های مختلفی بر اساس نیاز و موقعیت و برای نیل به این اهداف ارائه می گردد؛ یکی از برنامه های بسیار کارآمد با سبقه ای بیش از یک دهه در کشور،  تعیین عنوان و شعاری است که در عین کوتاهی، خلاصه نویسی و مختصر گویی  دارای جمع جهات باشد و بتواند حق مطلب را به نحو احسن ادا نماید. این عنوان، کلمات و جملات در عین حال که از جامعیت لازم برخوردار است باید دارای ظرفیت و توانایی  برنامه ریزی و سازماندهی و بکارگیری تمامی پتانسیل های موجود برای به بالفعل در آوردن و دستیابی به نقطه هدف گذاری شده نیز باشد.
همزمان با آغاز سال نو شمسی، هر سال از سوی مقام معظم رهبری نامگذاری می شود و سنتی جاری، نیکو، حسنه و بسیار هوشمندانه است  و این پیام،  فصل الخطابی است آگاهانه و بایسته که با توجه به شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی برای تمامی اقشار و لایه ها و سطوح مختلف جامعه اسلامی تبیین شده و با ابلاغ رسمی از سوی معظم له برای اجرا، در سطح جامعه ساری و جاری می گردد.
سال 92 با عنوان حماسه سیاسی و اقتصادی نامگذاری شده که این عناوین برای وضعیت حال  جامعه ما و نیز رویدادهایی مهمی که در این سال در در پیش روی داریم بسیار لازم و ضروری بوده و حاکی از انتخابی زیرکانه،  با  ذکاوت و بسیار خردمندانه است.

الف- حوزه سیاسی:
برگزاری همزمان دو انتخابات مهم در سال 92، نماد مردم سالاری دینی را بار دیگر در معرض دید ناظران و افکار عمومی جهانی قرار می دهد؛ انتخابات یازدهم ریاست جمهوری و همچنین شوراهای اسلامی شهر و روستا درسراسر کشور که در اوایل سال 92 برگزار خواهد شد و با توجه به حساسیت موضوع انتخاب رئیس دولتی که بتواند سکاندار جامعه اسلامی در حوزه اجرایی باشد بسیار حایز اهمیت است؛ چرا که انتخاب اصلح با داشتن شرایط حداکثری نسبت به بقیه رقبا، همواره از دغدغه هایی است که در تمامی انتخابات از حساسیت لازم برخوردار بوده و از سوی دیگر به خاطر جایگاه والای ریاست قوه مجریه  در نظام اسلامی است که دشمنان نظام  نیز از مدت ها قبل وارد میدان شده و با ارائه برنامه هایی جهت دار و تحلیل هایی یک جانبه و توأم با غرض ورزی در صدد ایجاد اخلال و مشکل در این امر مهم هستند. با عنایت به این امر مهم، انتخابات هم از سوی نظام  و هم از سوی دشمنان نظام دارای اهمیت بسیار می باشد و تنها چیزی که می تواند در این خصوص دشمنان را مأیوس و دوستداران نظام را خرسند سازد خلق حماسه ای دیگر و حضور حداکثری مردم و رای بالا به فرد اصلح از میان کاندیداهاست، به همین منظوراز این مشارکت آگاهانه و فراگیر در واقع تولد حماسه ای دیگر تعبیر می شود و بیان این نکته  نیز ضروری است که برگزاری با شکوه این دو انتخابات،  پیام های زیادی را برای دشمنان  در پی دارد.

ب- حماسه اقتصادی:
یکی از مهم ترین نیات استکبار جهانی در تحریم های مکرر و همه جانبه مردم ایران در حوزه اقتصادی، وارد ساختن فشار مضاعف و نفس گیر و ایجاد شورش های داخلی با هدف به تسلیم در آوردن مسئولان نظام می باشد. چیزی که تا کنون با درایت و تصمیمات آگاهانه مسئولان نظام که بخشی در قالب اقتصاد مقاومتی صورت گرفت دشمن را در دستیابی به اهداف شومش ناکام گذاشت و از این رو دشمن قطعاً در سال جاری و در پوشش و ظاهر دوستی و ارتباط، همچنان که از شواهد و قراین بر می آید در صدد تشدید فشارها و گسترده تر کردن  دایره تحریم هاست؛ اگر چه در ورای اهداف اقتصادی ناشی از تحریم ها مسایل سیاسی پنهان شده و قصد نهایی و پلید استکبار جهانی، نابودی نظام اسلامی می باشد. آن چه از شرایط موجود و نقشه های غرب استنباط می گردد فشار همزمان تودمان اقتصادی و سیاسی به کشور است و به همین دلیل تنها مقابله هوشمندانه و همه جانبه جهت خنثی سازی و تبدیل تک به پاتک خلق حماسه در این دو حوزه است.
در این راستا با توجه به این که تحقق این شعار نیاز به بسترها و زمینه های لازم در تمامی حوزه ها بخصوص حوزه سخت افزاری و نرم افزاری دارد باید تمامی داشته ها و امکانات موجود در این دو حوزه را وارد میدان نمود و بر تمامی سازمان ها، نهادها و دستگاه های اجرایی و سیاستگذاری و... و اشخاص حقیقی و حقوقی فرض و واجب است که با توجه به توانمندی ها و ظرفیت های خویش وارد عرصه اجرا شده و گام های عملی را برای عملیاتی کردن منویات مقام معظم رهبری بردارند.
یکی از ظرفیت های بسیار غنی و فرصت های طلایی برای تحقق شعار سال، بهره گیری از فضای مساجد با توجه به پیشینه روشن و جایگاه والای آن که همواره  از آغاز شکل گیری آن از صدر اسلام  تا کنون، زمینه ساز الگو برای جامعه اسلامی بوده می باشد. به همین خاطر شایسته است از مساجد به صورت ویژه جهت  تحقق این امر استفاده شود و در تمامی برنامه ریزی ها و تصمیم گیری ها مدنظر قرار گیرد.
همچنان که با واکاوی و بررسی کارکردهای مختلف و متعدد مسجد از صدر اسلام  تا به حال، نتایج  و یافته هایی  به دست می‌آیدکه حاکی از نقش انکار ناپذیر و محوریت و جامعیت مسجد در همه عرصه ها و زمینه های عبادی، مناسکی، آموزشی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، تربیتی، نظامی و قضایی است که در همه این بسترها جایگاه محوری مسجد در رهنمون سازی و هدایت جامعه اسلامی کاملاً مشهود است. اهمیت پایگاه مسجد در ساختار و شاکله جامعه اسلامی به اندازه‌ای است که در زمان حضور پیامبر اکرم (ص) در مدینه، خود اداره مسجدالنبی (ص) را به عهده گرفتند. در این مقال بر آنیم تا  نقش و جایگاه مسجد در تحقق شعار سال در کارکردهای اقتصادی و سیاسی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد:
کارکرد سیاسی:
اگر به آموزه های دینی که  در سیره و سنت  پیشوایان دینی ما همواره ساری و جاری بوده نظری توأم با دقت  داشته باشیم درخواهیم یافت که امور دینی با امور سياسى  عجین و رهبرى  اسلامی و حكومت  در ارتباطی تنگا تنگ با یکدیگرند. در این خصوص فضایی به نام مسجد،  بستر و محور ترویج و بسط اندیشه مشارکت فعالانه مسلمانان در جهت امور سياسى و دینی به طور همزمان  بوده است. به همین خاطر است که «دو واژه دين و سياست، در آيين مقدس اسلام مقوله‏ى واحدى را تشكيل مى‏دهد. به عبارتى ديگر، عبادت و سياست يك عنصر هم‏شكل هستند كه به موازات هم در جهت اعتلاى كلمةاللَّه تعريف و تجلى مى‏يابند و به هيچ وجه قابل تفكيك از همديگر نیستند. آنان كه وجود يكى‏از اين دو عنصر را مزاحم ديگرى تلقى كرده‏اند به بيراهه افتاده و مخاطب اين كلام الهى شده‏اند كه «فَاَيْنَ تَذْهَبونَ»1كجا به بيراهه مى‏رويد!»2
شعار «سیاست ما عین دیانت ماست» که از شعارهای راهبری نظام اسلامی محسوب می شود و از سوی معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) تبین شده است نیز براساس همین آموزه ها صورت گرفته است.
از میان کارکردهای بسیار متنوع و متعدد مساجد می توان اذعان نمود که کارکرد سیاسی مسجد از مهم ترین آن ها به شمار می رود. «از آن جا كه در حكومت اسلامى ‏ميان مقامات مسوول و توده‏هاى مردم جدايى نيست و مسلمانان مى‏توانند بر مسير و جهت‏گيري هاى حكومت و بر روند امور جامعه نظارت كنند و موضع خود را در مسائل سياسى به طور آشكار اعلام نمايند و با ارايه برنامه‏ها، طرح ها و پيشنهادهاى سازنده حكومت را يارى دهند. بر همين اساس پيامبر اكرم(ص) پس از بنيانگذارى نظام نوين اسلامى در مدينه و به منظور دخالت مسلمانان در شيوه حكومت و آگاه ساختن آنان با اهداف سياسى اسلام، مسجد را كه مركزى عمومى و محل تجمع مسلمانان براى اداى فرايض دينى بود به عنوان پايگاه حكومت و نهاد سياسى اسلام برگزيد. بايد يادآورى کرد كه مسجد از نظر عملكردهاى سياسى در دوره‏هاى بعد نيز همچنان فعال بود و بيشتر امور سياسى آن روز مانند معرفى خليفه مراسم بيعت با وى، عزل و نصب استانداران و ديگر كارگزاران و مسئولان مملكتى، نشست هاى مشورتى، تحريض و ترغيب مسلمانان براى جهاد با كفار و... همگى در مسجد صورت مى‏گرفت. به اين ترتيب،  مسجد از آغاز حيات سياسى‏اش در زمان رسول‏اكرم(ص) تا اوايل عصر عباسى، مركز كل فعاليت هاى سياسى جهانى اسلام به شمار مى‏رفت.»3 به همین دلیل برجسته در شیوه اداره حکومت توسط نبی مکرم اسلام (ص) بود که نقش سياسى مسجد از جایگاهی والا برخوردار و از آن  پس  به عنوان  يك نهاد سياسى در میان اجتماع مسلمانان  محسوب شد كه  مهم ترین نتیجه ای که از این رویکرد نسبت به مساجد می توان  متصور شد زمينه‏سازی آن برای  ایجاد بسیاری  از تحولات ژرف و  جنبش های اصلاحگرایانه در میان جوامع مختلف اسلامى است.
در طول تاریخ حیات این مکان مقدس، رابطه مسجد و سياست به چند صورت نمود يافت. «يكى در اين واقعيت هويداست كه مسلمانان در پى هر فتح همواره مى‏كوشيدند مسجد اصلى خود را در مركز شهر و در مجاورت محلّ زندگى حاكم كه معمولاً دارالاماره ناميده مى‏شد ايجاد كنند. در برخى شهرها مسجد چنان نزديك «دارالاماره» ساخته مى‏شد كه هر دو ساختمان ظاهراً به هم متّصل بودند. اين پيوستگى نزديك نشانگر اين عقيده همگانى بود كه تمام قدرت سياسى و مذهبى در دست حاكم است: «خصلت ذاتى اسلام آن است كه سياست و مذهب نمى‏توانند از يكديگر جدا باشند. يك تن، حكمران و مجرى تمام اختيار اين هر دو مورد بود و يك ساختمان، يعنى مسجد مركز ثقل سياست و مذهب. همچنین رابطه‏ى مسجد و سياست را مى‏توان از اين جا نيز دريافت كه بيت‏المال هميشه در مسجد اصلى شهر نگهدارى مى‏شد.»  4ازکارکرد های دیگر سیاسی مسجد در صدر اسلام که توسط  پیامبر مکرم (ص) در آغاز شکل گیری حكومت اسلامى در مدينه صورت می گرفت فرمان‏هاى غزوات، مشاوره در مورد صلح  و جهاد و سرانجام در مسايل حقوقى و فراخوان عمومى براى يادگيرى فرمان‏هاى الهى بوده است که از این تاریخ کم کم  مسجد پذیرای نقش اصلی خود به عنوان  مقر حكومتى اسلامی  شد و در همین راستا بود که ایشان بسیاری از وفدها، هیئت ها و فرستادگانی را که از اقصا نقاط به مدینه می آمدند در مسجد پذیرا می شد و با آن ها به گفتگو می پرداخت که یکی از محورهای اصلی مباحث ایشان در این جلسات، مسائل مربوط به  دین  تازه اسلام  و سیاست مبتنی بر این آیین جدید بوده است. به همین منظور يكى از ستون هاى مسجدالنبی، استونه الوفود نام گرفت و اين ستون جايگاه ويژه‏اى براى پذيرش و ديدار با هيئت‏ هاى نمايندگى قبايل و دولت‏ها و مذاهب خارجى بود. در همين مكان (ستون) مسجد بود كه  ديدار پیامبر با اين هيئت‏ها انجام مى شد و با توجه به اين حقيقت است كه افكار عمومى جامعه اسلامى در زير سقف مسجد و بر اساس شوراها شكل گرفت.
    مارسل بوازار در كتاب «L' Humaisme de l' islam» در بخش «اسلام در جهان امروز» راجع به نقش نيرومند مسجد در فرهنگ، اقتصاد، سياست و وحدت مسلمانان چنين مى‏نويسد: «مسجد، عامل نيرومندى در همبستگى و اتحاد مسلمانان جهان است. مخصوصاً در روزگار معاصر كه مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دگرباره از خود نشان مى‏دهند مساجد به صورت مراكز تربيت روحانى و پايگاه جنبش امت مسلمانان نسبت به ستمگران و سلطه‏جويان درآمده است. اقامه نماز جمعه وسيله‏اى براى گردهمايى مسلمانان در روز تعطيل و طرح مسائل مهم اجتماعى و بحث و گفتگو در باب كمبودهاى رفاهى و تصميم‏گيري هاى سياسى و غيره است و در سال هاى اخير و در ممالك آزاد شده اسلام كه به سوى پيشرفت اقتصادى و حاكميت سياسى مى‏روند  كارآيى بسيار داشته است.5 همچنین مسلمانان به واسطه «مراسم گوناگونى چون اعياد، تولد پيشوايان دينى، عاشوراى حسينى و... در مساجد حضور مى‏يابند و اين وضعيت، ارتباط جمعى ميان مسلمانان را تقويت  و فرصت مناسبى براى روشنگرى سياسى و تنوير افكار عمومى مسلمانان را فراهم مى‏سازد.»6
در این راستا حضرت امام  خمینی (ره)  به عنوان بنیانگذار این حرکت بزرگ اسلامی با الگوبرداری از تاریخ صدر اسلام و «نقش تعیین  كننده مساجد در دوران حكومت حضرت رسول خدا و حضرت علی، موفق شد تا كاركرد سیاسی مسجد را در تاریخ معاصر احیا نماید. به گونه  ای كه پیروزی انقلاب اسلامی ایران بر محور مسجدها، ساختار سیاسی حاكم بر نظام بین  المللی را به چالش كشاند و طرحی نو در اندیشه سیاسی ارائه داد.  به فرمایش ایشان نقش مسجد به لحاظ سیاسی و تحولات اجتماعی از اهمیت ویژه  ای برخوردار بوده و غفلت جوامع اسلامی از تأثیر سیاسی مسجد ها، عمده ترین عامل مشكلات مسلمانان در تاریخ معاصر است. مسائل و معضلات و تمامی گرفتاری های جوامع اسلامی به خصوص در دو قرن اخیر، تنها در اثر توجه به بعد عبادی مسجد بوده كه نتایج آن، سلطه استعمارگران بر سرزمین  های اسلامی و غارت منابع دنیای اسلام گردید. به بیان بهتر و دقیق  تر در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی تا شرك و كفر است مبارزه هست و تا مبارزه است ما هم هستیم و در این راستا، مساجد مهم ترین مركز مبارزه مسلمانان است. لذا هشدار می دهد مسجد سنگر است، سنگرها را پر كنید، زیرا شیاطین از مساجد می  ترسند.»7
با توجه به همین نگرش سیاسی و عبادی حضرت امام خمینی(ره) «هشدار به مردم مبنی بر این كه اهداف برگزاری نماز جماعت در مسجدها صرفاً عبادی نیست، بلكه باید به جنبه سیاسی نماز هم توجه كنند نقش بسیار مهمی در حركت مردم به سوی فعالیت های سیاسی داشته است؛ زیرا امام از آنان خواست تا در مساجد، مسائل روز را مورد نقد و بررسی قرار دهند و علیه برنامه  های دشمن بر ضد كشورشان فریاد بزنند. همچنین آن حضرت در مقابله با حركت رژیم، با توجه به شرایط زمانی با اتخاذ مبارزه منفی، دولت و برنامه هایش را به چالش كشاند. توضیح این كه امام با طرح تعطیلی مساجد در ماه مبارك رمضان در سراسر كشور در صدد برآمد تا با توقف فعالیت مسجدها در این ماه، افكار عمومی را علیه رژیم بسیج نماید.»8
در حوزه کارکرد سیاسی مسجد از نقش تأثیر گذار اقامه نماز جماعت که به صورت همایش معنوی در طول شبانه روز چند بار  با اجتماع مسلمانان شکل می گیرد نباید غافل شد. «در یك تحلیل نهایی می توان گفت برگزاری نماز جماعت فضای مناسبی است تا راه نیكی و تقوا بر روی مسلمانان گشوده شود. تنویر افكار، ایجاد همبستگی نیروهای مسلمان بر محور دستورات الهی در زمینه  های مختلف سیاسی – اجتماعی، عمده ترین عامل هدایت مردم برای حراست از سلامت جامعه و باز داشتن از ارتكاب معاصی است. چنان چه كه رسول گرامی اسلام در آغاز رسالت خویش، در اوج فشار و اذیت و آزار مشركین، در پیش چشم مشركان در مسجدالحرام نماز جماعت برگزار می كردند. در این باره سخنرانی سیاسی و افشاگرانه بانوی قهرمان كربلا حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در دوران اسارت در مساجد كوفه و شام می تواند الگوی برجسته مبارزه علیه ظلم و ستم باشد. بنابراین، نگاه معصومین از مسجد صرفاً جنبه عبادی، آن هم به صورت فردی نداشته است؛ چه بسا نتایج اثربخش سیاسی و اجتماعی نماز جماعت در ایجاد وحدت مسلمانان می باشد كه اهل  بیت به حضور شیعیان در نماز جماعت اهل تسنن تأكید دارند. » 9
یکی از جلوه های مهم کارکرد سیاسی مسجد از صدر اسلام  تا به حال  که در آن بروز و ظهور پیدا نموده و یکی از ظرفیت های بسیار مناسب مساجد  نیز به شمار می رود برپایی انتخابات در آن می باشد؛ چرا که انتخابات با مساجد از گذشته های دور تا به حال گره خورده است. حتی در صدر اسلام نیز بیعت با زمامداران و خلیفه مسلمین در مسجد انجام می گرفت و از این حیث مساجد توانسته اند این نکته مهم را به اثبات برسانند که توانایی و قابلیت نقش دهی به افکار عمومی جامعه در ایجاد فضایی مدنی در رقابتی سالم در میان کاندیداها دارند و با روحیه معنوی و سلامت نفسی که بر اهالی مساجد بویژه متولیان و مدیران آن حاکم است می توانند سلامت عمومی انتخابات را نیز از این طریق تضمین کنند. البته حضور مسجد در عرصه انتخابات که توأم با بسیج میلیونی اجتماعی همراه با شادابی و طراو تبخشی به این امر مهم می باشد میسر و ممکن نمی شود مگر با تلاش مضاعف و گسترده ائمه جماعات و متولیان مساجد. چون نفس مشارکت فعالان مسجدی در امر برگزاری انتخابات بر اساس نیتی خالصانه و خدایی می باشد در نتیجه هر اقدامی که از ناحیه آن ها صورت می گیرد همراه با قداست خواهد بود و به شدت از رقابت ناسالم و انحرافی پرهیز می شود. «انجام انتخابات در مساجد راهی برای ایجاد ارتباط سالم میان مردم و کاندیداها بوده و بستر معنوی مسجد باعث شکل گیری رابطه ای بدون انتقام گیری، دنیا طلبی و برتری جویی می شود و آرامش لازم را برای انتخاب کاندیدای اصلح مردم فراهم می کند. چرا که سخنرانان در دوره انتخابات در مساجد همواره با زبان و بیان کنترل شده ای با مردم صحبت می کنند و  از این طریق با حضور قلب و آرامش لازم فضایی را ایجاد می کنند که باعث منحرف شدن از برنامه های سیاسی شان نشود.» 10
در این میان نباید از نقش خطیر و برجسته ائمه جماعات مساجد، علما و روحانیون  در جهت دهی برای برگزاری انتخاباتی پر شور و تشویق و ترغیب در حضوری پرشکوه مردم پای صندوق های رأی و انتخاب کاندیداهایی اصلح و خبره غافل شد. در هر حرکتی که تاکنون، چه در قبل و چه  بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سطح جامعه شکل گرفت آن جایی که مسجد و مسجدی ها میدان دار این حرکت ها بوده اند نتایج حاصل از این حضور پر شور، غالباً موفقیت آمیز و دشمن شکن بوده است و با توجه به این که مساجد خاستگاه انقلاب اسلامی به عنوان بزرگ ترین حرکت سیاسی در تاریخ معاصر ما هستند این اماکن دارای وظیفه ای خطیر و  رسالتی بزرگ و نیز ادای مسئولیتی انقلابی عهده دار می باشند.
      همان طور كه ملاحظه شد «نقش مساجد در امور سياسى بسيار مهم و حايزاهميت بوده است؛ اما آن چه كه در حال حاضر واجد اهميت است بازنگرى در خرده نقش هاى سياسى مساجد و به سازى آن متناسب با ضرورت‏هاى زمانى مى‏باشد. در اين راستا مساجد بايد در زمينه تشكل‏هاى سياسى فعال شوند و در اين زمينه برنامه و طرح‏هاى مشخصى را دنبال نمايند.». 11
كاركرد اقتصادى‏:
مباحث اقتصادی یکی از موضوعاتی است که در فضای امروز در جوامع انسانی از اهمیت زیادی برخوردار می باشد و به همین دلیل «مسائل اقتصادی از مهم ترین مسائل دولت ها و افکار عمومی است که بر سلطه سیاسی، فرهنگی و نظامی کشورها مؤثر است. اسلام، دینی کامل است که به همه جنبه های زندگی بشر توجه دارد و زندگی اقتصادی جامعه را نیز به خوبی هدایت کرده است. مسجد، یکی از نهادهای دینی است که جنبه های اقتصادی نیز دارد :تقویت حس خداباوری؛ کاهش هزینه های نظارت و کنترل مسجد به عنوان کانونی دینی با تقویت برتری های اخلاقی حس خداباوری را در افراد اهل مسجد بارور می کند و به این وسیله، در همه حال خدا را بر کارها و فعالیت های خود ناظر و شاهد می داند و بدون این که کسی بر آن ها نظارت کند کار خود را به بهترین شکل انجام می دهند.»12
اگر چه  این نکته مهم را باید مد نظر قرار داد که «كاركرد اقتصادى مسجد غير مستقيم است و تأثيرى كه بيشتر از طريق موعظه و نصيحت و نيز بيان احكام خريد و فروش و انجام كارهاى اقتصادى در آن صورت مى‏گيرد و نيز مطابق تاكيدات فراوان حضرت رسول اكرم(ص) و ائمه هدى‏ مبنى بر رعايت انصاف و عدالت در انجام معاملات و نيز انجام دادن كار اقتصادى، این امور فقط با هدف رضايت خداوند و رفع حوائج و نياز مسلمانان و نه در نظر گرفتن انگيزه مادى و سودجويانه انجام می گیرد و زمینه ‏هايى را در جهت ايجاد رقابت سالم و تأثير در روند معاملات و كارهاى اقتصادىایجاد می کند.»13
اگر  نظری به چگونگی ارتباط مسجد و امور اقتصادی در صدر اسلام داشته باشیم مشخص می شود که «اكثر تجّار و بازرگانان به محض اين كه وارد شهرها مى‏شدند به مساجد مراجعه مى‏كردند. با توجه به نقش محوري مساجد، حضور اين تجّار و بازرگانان در این اماکن نشان از ورود كالاهاى جديدى داشت كه به محض اتمام نماز، خريداران كالا وارد بحث و مذاكره براى خريد و فروش يا مبادله مى‏شدند. اگر چه مستقيماً خريد و فروش در داخل مسجد انجام نمى‏گرفت و هنگام حضور در مسجد، اصل همه كارها بر محور عبادت و نيايش بود ديد و بازديد و گفتگو براى تبادل و خريد بعد از انجام اعمال عبادى صورت مى‏گرفت و حتی بيت‏المال، در مسجد نگهدارى مى‏شد. خزانه يا دارالمال، معمولاً روى چند ستون مستقل در وسط مسجد ساخته مى‏شد تا از همه جهت در معرض ديد باشد و كاملاً محافظت شود. علاوه بر بيت‏المال مسلمانان، اهالى محل يا شهر، اشياى قيمتى خود را به آن جا مى‏سپردند. همچنين، تنظيم قراردادها در مسجد انجام مى‏گرفت و بازرگانان هنگام مسافرت هاى خود كه اغلب به درازا مى‏كشيد اموال با ارزش خود را در خزانه به امانت مى‏گذاشتند و پس از بازگشت، پس مى‏گرفتند.»14
  از ديگر خدماتى كه در زمينه اقتصادى در زمان رسول خدا(ص) در مسجد صورت مى‏گرفت، «پخش كمك هاى مالى ميان مسلمانان بود. در آن زمان هرگاه مالى از ناحيه‏اى به مدينه مى‏رسيد آن را به مسجد پيامبر(ص) مى‏آوردند و با نظر آن حضرت ميان مردم تقسيم مى‏شد. اموال عمومى در اين مسجد تقسيم و غنايم جنگى نيز در آن جا ميان مسلمانان توزيع مى‏شد. در صحيح بخارى آمده است: مالى را از بحرين براى رسول‏خدا(ص) آورده بودند. آن حضرت فرمود: آن را در مسجد توزيع كنيد. آن گاه رسول‏خدا(ص) براى اداى نماز به مسجد آمد. پس در كنار آن مال نشست و هيچ كس نبود مگر اين كه پيامبر(ص) چيزى از آن مال را به او بخشيد.»15
از انواع ديگر كاركرد اقتصادى كه عمدتاً در مساجد و با مشاركت و هميارى و در جهت كمك اقتصادى به مردم، انجام مى‏گيرد، مى‏توان از تشكيل صندوق قرض‏الحسنه، ارائه خدمات بانكى اعم از حفظ سپرده‏هاى مردم و واگذارى وام بدون بهره كه از طريق شوراى صندوق قرض‏الحسنه صورت می گیرد نام برد و اين سنت حسنه قرون متمادى است كه در بين مؤمنين نمازگزار مساجد انجام مى‏شود. با توجه به تأكيدات فراوان آيات و روايات در خصوص منع انجام معاملات ربا، تشكيل صندوق هاى قرض‏الحسنه از بهترين روش هاى اقتصادى براى رفع احتياجات مالى و اقتصادى مردم مى‏باشد كه خاستگاه اوليه تشكيل اين نوع صندوق هاى خيريه و قرض‏الحسنه، مساجد بوده‏اند. علاوه بر آن مى‏توان از تشكيل فروشگاه ها و تعاونى‏هاى مصرف محله نام برد كه توسط هيئت امناء مساجد جهت رفع نيازهاى ضرورى جمعيت، حوالى مسجد انجام مى‏گيرد. نوعی ديگر از فعالیت های اقتصادى كه عمدتاً در مساجد صورت مى‏گيرد و بيشتر جنبه خيرخواهانه و بشر دوستانه دارد، جمع آورى پول براى مستمندان و نيازمندان، خريد جهيزيه براى خانواده‏هاى كم درآمد و فقير، پيدا كردن كار براى بيكاران و نيز جمع آورى كمك و اعانه براى ساخت كارگاه هاى توليدى و مراكز كوچك اقتصادى برای كمك رسانى به صورت خيرخواهانه و فى سبيل‏الله است.
    با توجه به اين كه در ادوار گذشته، مساجد در مراكز شهرها قرار داشتند و بازار در كنار آن ايجاد مى‏شد، اكثر مساجد داراى حجره‏ها و دكاكين بوده‏اند كه درآمد حاصل از اجاره يا تجارت آنان براى مسجد هزينه مى‏شد و اين درآمدها بخشى از فعاليت‏هاى اقتصادى مسجد را تشكيل مى‏داد كه در راه كارهاى عام‏المنفعه، تعمير و نگهدارى و توسعه مساجد يا كمك به ابن‏سبيل و فقيران و مستمندان هزينه مى‏شد.
از ديگر راه هاى تأمين هزينه مساجد وقف مى‏باشد. معمولاً بعضى از مساجد داراى زمين، مغازه يا كارگاه‏هاى توليدى هستند كه با هدف توسعه و ترويج فرهنگ اسلامى توسط مومنین وقف می شوند و درآمد حاصل از اين زمين ها بالنسبه صرف امورات فوق الاشاره مى‏شود. از دیگر نقش های غير مستقيم مسجد در امر اقتصاد، اجرای جلسات وعظ و خطابه و سخنرانى ائمه جماعات و سخنرانان در مساجد در خصوص رعايت اخلاق اسلامى در معاملات اقتصادى مى‏باشد. با توجه به اين كه مساجد در اكثر كشورهاى جهان اسلام داراى محوريت اصلى بوده و در مركز بازار و مركز اقتصادى هر شهر مسجد داراى نقش فعالى است. و هنگام نماز مسجد محل مراجعه بازاريان، كسبه، و اصناف اطراف بازار مى‏باشد. امام جماعت نيز در هر جلسه از نماز، ضمن دعوت نمازگزاران كه عمدتاً در فعاليت‏هاى اقتصادى فعالند آنان را به رعايت اخلاق اسلامى و اقتصادى، انصاف و عدل در معاملات و كارهاى اقتصادى دعوت مى‏كند كه اين موعظه و سخنرانى ائمه جماعات در مساجد، تأثيرى عميق در نمازگزاران ايجاد كرده و به تبع، آنان نیز براى رعايت مسائل شرعى مجبور به فعاليت های سالم اقتصادى مى‏شوند.16
در حوزه اقتصادی مساجد، راه های مختلفی وجود دارد که امکان ارتباط تنگاتنگ را در بین آن ها فراهم می سازد. مسجد با « تقویت دین داری و با توجه به فضای معنوی حاکم بر آن، نمازگزاران را به شیوه اسلامی تربیت می کند و در نتیجه آنان با پرداخت خمس و زکات به فقیران مسلمان کمک می کنند. انفاق و صدقه یکی از ارزش های اسلامی است؛ اجتماع مسلمانان در مسجد، روحیه تعاون و همکاری را افزایش می دهد و با پند و اندرز مبلغان دینی در مسجد، جریان های فقرزدایی در سطح جامعه افزایش می یابد. با قرار دادن صندوق صدقه، و کمک به فقیران در مسجد، شناسایی فقیران آبرومند به وسیله هیئت امنا و جمع آوری کمک های نمازگزاران، گام مهمی در زدودن فقر برداشته می شود. در فرهنگ اسلامی، قرض دادن و برطرف کردن نیازهای مؤمنان، کار پسندیده ای به شمار می آید. از سوی دیگر، مؤسسه های مالی، چون صندوق قرض الحسنه در رونق اقتصادی مؤثرند و این کار، افزون بر شکوفایی مساجد با تقویت سنت مذهبی قرض (وام)، در برطرف کردن مشکلات اقتصادی مردم نیز مؤثر است.»17

پی نوشت ها:
1-  قرآن‏كريم، سوره تكوير، آيه 26.
2- رهبری،  حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت، ص 250.
3- فراهتى، عباسعلى ، مسجد نخستين پايگاه عبادى سياسى...، مجله مسجد شماره 18، ص 23 و ص 24.
4- مكى سباعى، محمد،  تاريخ كتابخانه‏هاى مساجد ، ص 39 تا 42.
5- بوازار، مارسل، اسلام در جهان امروز (ترجمه محسن موّيدى)، ص‏101 و ص 102.
6- فتحى و اجارگاه ، كورش،  تأملى دوباره بر كاركرد مسجد، (مسجد نقطه وصل)، ص 18 .
7- حسینی، زینب السادات ، فروغ مسجد، ج7، ص 522.
8- همان منبع.
9- همان منبع.
10- www.shabestan.ir
11-  فتحى و اجارگاه كورش،  تأملى دوباره بر كاركردهاى مسجد، مسجد نقطه وصل، ص 18.
12- www.shabestan.ir
13- فراهتى، عباسعلى،  مسجد نخستين پايگاه عبادى سياسى...، مجله  مسجد شماره 39، ص 56.
14- موظف رستمی،  محمد علی ، آیین مسجد، جلد دوم، ص 158.
15- همان منبع.
16- همان منبع.
17- www.shabestan.ir

منبع :
تازه های نشر