العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
دو شنبه 29 آبان 1396  |   0 ربیع الاول 1439

 

...
شماره : 1164 تعداد بازدید : 1062


شهادت ، مرگ آگاهانه و با افتخار

صديقه مقدس پور
کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی

شهادت مرگ شکوهمندي است که مجاهد راه خدا ، آن را آگاهانه و با افتخار انتخاب کرده و به حيات اخروي خود زيبايي و جلال مي بخشد.شهيد واژه اي است به معناي حاضر ، ناظر، گواه ، امين در شهادت ، آگاه ، محسوس و به عنوان نمونه و الگو از او ياد مي شود.

شهيد و شهادت در آيات قرآن:
در ابتدا به ذکربرخي از آيات قرآن کريم که به مقام شامخ شهيد و شهادت اشاره دارند ، مي پردازيم:
1- بر خورداري از رحمت الهي و رسيدن به کمال: "و لئن قتلتم في سبيل الله او متم لمغفره من الله و رحمه خير مما يجمعون" اگر در راه خدا بميريد يا کشته شويد (غم مداريد ، که به رحمت ايزدي پيوسته و به کمال ايده آل دست يافته) و بسوي خدا محشورخواهيد شد .(1)
2- بهره‌مندي از حيات و روزي‌ معنوي‌: "وَلاَ تَحْسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ قُتِلُواْ فِي سَبِيل‌ِ اللَّه‌ِ أَمْوَ َتَا بَل‌ْ أَحْيَآءٌ عِندَ رَبِّهِم‌ْ يُرْزَقُون‌َ " هرگز کساني را که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندار، بلکه زنده‌اند که نزد پروردگارشان روزي داده مي‌شوند.(2)
3- خشنودي شهدا و بهره مندي از نعمت‌هاي خداوندي: " فَرِحِين‌َ بِمَآ ءَاتَـئـَهُم‌ُ اللَّه‌ُ مِن فَضْلِه‌ِ وَيَسْتَبْشِرُون‌َ "  آن‌ها به خاطر نعمت‌هاي فراواني که خداوند از فضل خود به آن‌ها بخشيده است‌، خوشحالند و به خاطر کساني که (مجاهداني که‌) بعد از آن‌ها، به آنان ملحق نشدند (نيز) خوشوقتند. (3)
4- خشنودي شهدا از فضل خدا نسبت به آنان: " يَسْتَبْشِرُون‌َ بِنِعْمَة‌ٍ مِّن‌َ اللَّه‌ِ" و از نعمت خدا و فضل او نسبت به خودشان خوشحال و مسرور مي‌شوند. (4)
5- رضايت شهدا از ضايع نشدن اجرخود نزد خداوند : "وَأَن‌َّ اللَّه‌َ لاَ يُضِيع‌ُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِين‌َ" و مي‌بينند که‌ خداوند پاداش مؤمنان را ضايع نمي‌کند ،نه پاداش شهيدان و نه پاداش مجاهداني که شهيد شدند.(5)
6-  نايل شدن به زندگي جاويد: "وَلاَ تَقُولُواْ لِمَن يُقْتَل‌ُ فِي سَبِيل‌ِ اللَّه‌ِ أَمْوَ َت‌ُ بَل‌ْ أَحْيَآءٌ وَ لَـَکِن لآ تَشْعُرُون‌َ"و به آن‌ها که در راه خدا کشته مي‌شوند، مرده مگوييد:بلکه آن‌ها زندگانند، ولي شما نمي‌فهميد.(6)
7-  ضايع نشدن زحمات شهيدان و عطاي بهشت جاويدان به آنان: "وَ الَّذِين‌َ قُتِلُواْ فِي سَبِيل‌ِ اللَّه‌ِ...وکساني که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را نابود نمي‌کند، به زودي آن‌ها را هدايت مي‌کند و کار آن‌ها را اصلاح مي‌کند، و آن‌ها را در بهشت (جاويدانش‌) که اوصاف آن را براي آنان بازگو کرده است‌، وارد مي‌کند.(7)
8- ايمان راستين شهدا و وفاداري به پيمان: "مِّن‌َ الْمُؤْمِنِين‌َ رِجَال‌ٌ صَدَقُواْ مَا عَـَهَدُواْ اللَّه‌َ..." در ميان مؤمنان مرداني هستند که بر سر عهدي که با خدا بستند، صادقانه ايستاده‌اند; بعضي پيمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشيدند) و بعضي ديگر در انتظارند و هرگز تغيير و تبديلي در عهد و پيمان خود نداده‌اند. "ر.ک‌: تفسير نمونه‌، آية‌الله مکارم شيرازي و ديگران‌، ج 1، ص 517 و ج 21، ص 405 ـ 407 و ج 23، ص 355، دارالکتب الاسلامية‌." (8)

ارزش شهيد و شهادت:
     شهادت مرگي است که شهيد خود آن را انتخاب مي کند ، مرگي كه انسان به سوي آن مي‌رود نه آنكه او به سوي انسان بيايد. ارزش و جايگاه شهيد و شهادت نيز از همين جا منشأ مي‌گيرد.    هرچند ما معتقديم شيعه اگر در بستر هم بميرد، شهيد است، اما شهادت درجاتي دارد كه عالي‌ترين آن جهاد در راه خداست.     " شهادت" معني حضور را مي‌رساند، از اين رو شهادت و گواهي در كارها و اعمال نيز از اين ماده مشتق گرديده است، ولي حضورشهيد به چه معناست؟ آيا هنگامي كه مي‌خواهد دنيا را ترك گويد شاهد و ناظر فرشتگان است؟ آيا شاهد و ناظر نعمت‌هايي است كه خداوند در آخرت به او عنايت مي‌كند وآيا چنان چه در روايات آمده است حضورش در پيشگاه خداست كه هرگز فناپذيرو نابودشدني نيست؟ و يا …به هر حال هر معنايي كه داشته باشد، اين مفهوم را مي‌رساند كه شهيد، مرگ ويژه‌اي دارد جداي از مرگ‌هاي ديگر.
براي اولين بار كلمه " شهيد " را پيامبر اكرم(ص) بر افرادي كه در راه خدا كشته مي‌شوند اطلاق كرده است. در روايتي مي‌خوانيم كه آن حضرت به يارانش فرمود: جراحكم في سبيل الله و من قتل منكم فانه شهيد : جراحاتي كه بر شما وارد مي‌شود در راه خداست و هر كس از شما كشته شود، شهيد است.در دنياي امروز و در عصري كه مرزهاي جغرافيايي، معناي قبلي خود را در ساختار جديدي از معرفت و تحول در حيات بشري به تدريج از دست داده و اقتدار ملي هر كشور در بعد فرهنگي آن جلوه گرمي شود، پاسداشت اين ارزش‌هاي فرهنگي، رويكردي واقع‌بينانه خواهد بود. بديهي است كه هر ندايي از آزادي و هر پرچمي از آزادگي در جهان، مورد هجمه توفان‌‌هاي زهرآگين استکبار جهاني و مدعيان زر و زور قرار مي‌گيرد.در اين شرايط، رسالت همه کساني كه به عدالت وآزادي مي‌انديشند و به آرمان بزرگ پيامبران الهي ايمان دارند، آن است كه از فرهنگ پايداري در اين تهاجم بي‌حساب ، با هر وسيله ممكن صيانت و پاسداري كنند.
درخشان‌ترين ستاره آسمان فرهنگ آزادي و آزاد منشي ، چراغ پرنور فرهنگ شهادت است . تكريم و تعظيم شهيدان، تلاشي مقدس است با هدف برافراشتن پرچم‌هاي خونين استقلال و اقتدار بشري و نجات از يوغ ذلت و اسارت و گام بلندي است در راستاي احياي ارزش‌هاي مكتب توحيد و عدالت، چراكه، " شهادت، مرگ در راه ارزش‌هاست"  و هر شهيد، مشعلي است كه در بلنداي عزت و سرافرازي يك ملت، جاودانه مي‌درخشد.
شهيد چشمه جوشاني است كه خرمن ظلم و ستم را مي‌سوزاند و آب رواني است که بر كوير تشنه عدالت جاري مي‌شود. بدون ترديد ، شهادت شهيد بسيار باارزش‌تر و مؤثرتر از حيات اوست. " شاهد"  از اوصاف خداوند است و زماني كه كسي به آن درجه از خلوص برسد كه به مقام شهادت نايل آيد،
مخلوقي است ملحق شده به خالق و از جنس " ونفخت فيه من روحي. شهادت نه يك مردن، كه يك انتخاب است: " ولا تقولوا لمن يقتل في سبيل الله. اموات بل احياء و لكن لا تشعرون." هر كسي را كه در راه خدا كشته و شهيد شد، مرده نپنداريد؛ بلكه او زنده جاويد است وليكن شما اين حقيقت را در نخواهيد يافت. (9)
شهيد همواره زنده است و مرگ او در حقيقت ،  انتقال از حيات جاري در سطح طبيعت مادي به حيات جاودانه معنوي و روحاني مي‌باشد. درآيات ذکر شده به طور صريح درباره کساني که در راه خداکشته مي شوندصحبت شده است. مسائلي از قبيل : زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت و خوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد در آيات اشاره شده است.

شهيد و شهادت در روايات:
از پيامبر گرامي اسلام(ص) نقل شده است كه فرمود:" ما من قطره احب الي الله عزوجل من قطره دم في سبيل الله " : هيچ قطره‌اي در پيشگاه خداوند محبوب‌تر از قطره خوني كه در راه خدا ريخته شود نيست.
در حديث ديگر از پيامبر(ص) روايت شده كه فرمود: " شهيد داراي هفت خصلت است:
1.نخستين قطره خونش كه بر زمين ريزد تمام گناهانش آمرزيده مي‌شود.
2.سرش در دامن همسران بهشتي يعني حورالعين قرار مي‌گيرد و آنان غبار از چهره‌اش مي‌زدايند و مي‌گويند درود بر تو .
3.از لباس‌هاي بهشتي بر او مي‌پوشانند.
4.خادمان بهشت بي‌درنگ عطرهاي مخصوص بهشتي براي او حاضر مي‌سازند .
5.هنگام جان دادن پايگاه خويش را در بهشت مشاهده مي‌كند.
6.به او گفته مي‌شود درهرجاي بهشت كه مي‌خواهد استراحت كند.
7.به وجه الله نظر مي‌كند و اين آسايش و راحتي ، مخصوص انبياء و شهداست.
هم چنين پيغمبر(ص) مي‌فرمايد: " ثلاثه يشفعون الي الله يوم القيمه فيشفعهم : الانبيا ثم العلماء ثم الشهداء." سه گروه در قيامت شفاعتشان پذيرفته مي‌شود: انبياء، علماء و سپس شهدا. بايد دقت نمود هر كسي كه كشته مي‌شود شهيد نيست ، بلكه شهيد کسي است كه ايمان به خدا داشته ، در جهاد شركت جويد ، به خاطر خدا بجنگد و اگر كسي اين شرايط را نداشته باشد، كشته شدنش در هر كجا باشد شهادت به حساب نمي آيد.
حتي شرايط غسل و كفن و دفن شهيد نيز از ساير كساني كه از دنيا مي روند ، متفاوت و ممتاز است: شهيد را با همان لباس‌هايي كه بر تن دارد و بدون غسل يعني همانگونه كه بدنش به خون آغشته است، دفن مي‌كنند و تنها چيزي كه در مراسم دفن شهيد با سايرين مشترك است، نماز است.

سلام و زيارت كردن شهدا:
     در حديثي از پيامبر(ص) نقل شده كه رسول اكرم(ص) در روز احد بالاي سر " مصعب بن عمير "ايستاد و براي او دعا كرد و سپس گفت: رسول خدا گواهي مي‌دهد كه شهدا شاهدان من نزد خدا در روز قيامت هستند. بياييد وايشان را زيارت وسلام كنيد ، سوگند به آنكه جانم در دست اوست ، هيچ كس نباشد كه بر آنها سلام كند، الا اينكه جوابش را مي‌دهند و آنها از ميوه‌هاي بهشتي و هداياي آن روزي داده مي‌شوند. (10)
اين حديث بر زنده بودن شهدا و بر رزق و لزوم زيارت آنان دلالت دارد. و در قرآن كريم نيز آمده است: " آنانكه در راه رضاي خدا، از وطن هجرت نمودند و در راه دين خدا كشته شدند و يا مرگشان فرا رسيد، البته خداوند، رزق و روزي نيكويي در بهشت ابد نصيبشان مي‌گرداند و همانا خداوند بهترين روزي‌دهندگان است. خداوند به آنان در بهشت منزلي عنايت كند كه بسيار به آن راضي و خشنود باشند.(11)خداوند متعال در اين آيات بعد از بيان رزق و روزي شهدا با نام رزق نيكو ، جايگاه آنان در بهشت را معرفي کرده و آن را مقام رضوان و رفيع مي‌داند ، هر چند حقيقت رزق شهدا در جهان ديگر بر ما پوشيده است.

 پاداش شهيد:
خداوند در برخي از آيات قرآن کريم به پاداش بزرگ و ضايع نشدن عمل شهيد اشاره فرموده است،از جمله: " كساني كه در راه خدا كشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را ضايع نگرداند و آنان را به سعادت هدايت كند و امورشان را اصلاح نمايد و به بهشتي كه از پيش مقامات آن را به آنها شناسانده است واردشان مي‌سازد." (12)نکته قابل توجه اين كه خداوند در آيه 4 همين سوره ( محمد ) مي‌فرمايد: " اگر خدا مي‌خواست، از كفار انتقام مي‌كشيد و همه را بدون زحمت شما ، هلاك مي‌كرد، پس براي آزمايش خلق نسبت به يكديگر است.  و نيز مي‌فرمايد: " كسي كه در راه خدا جهاد كند و در اين راه شهيد گردد يا پيروز شود، پاداش بزرگي به او عطا خواهيم كرد." (13) و در جاي ديگر مي‌فرمايد: " بگو آيا درباره ما جز يكي از دو نيكي را انتظار داريد؟ يا به شهادت مي‌رسيم و يا پيروز مي‌شويم. در هر حال خداوند خون شهيد را تضمين كرده و آن را هدر نمي‌داند." (14)در زمان پيامبر(ص) منافقين مي‌گفتند: اگر مؤمنين نزد ما بودند و به جنگ نمي‌رفتند، كشته نمي‌شدند. خدا در جواب آنها فرمود : اين آرزوهاي باطل را حسرتي بر دل آنها خواهد كرد و خداست كه زنده مي‌كند و يا مي‌ميراند در هر وقت كه بخواهد.(15) در هر حال خداوند خون شهيدان را پاداش نيكو كه همانا دخول در بهشت است عطا خواهد فرمود.

اسلام و فرهنگ شهادت:
دردين مبين اسلام ، کلام قرآن و روايات ائمه  معصومين ( عليهم السلام ) ، شهادت نوعي انتخاب است ، انتخاب مرگي همراه با شناخت و اختيار در راه مبارزه با طاغوت و انحراف که مجاهد في سبيل الله با منطق ، شعور ، بيداري و حضور خود برمي گزيند و دوام حيات يک ملت و تاريخ را تضمين مي کند.شهادت به معناي واقعي کلمه ابتدا و " ذاتاً " متعلق به پروردگار متعال مي‌باشد.
" ان الله کان علي کل شيئي شهيدا " بي‌ترديد خداوند بر همه چيز گواه و شاهد است. در مرتبه‌ي بعد شهادت از ويژگي‌هاي پيامبر و ملائکه الله است. (16)
" يا ايها النبي انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذيرا" اي پيامبر ما تو را فرستاديم تا شاهد همگان و مژده دهنده دوستان و ترساننده‌ي دشمنان باشي. (17)
اسلام با طرح فرهنگ شهادت نه تنها تحولي عظيم در مساله مرگ ايجاد کرده، بلکه از آن به عنوان حيات جاويد و زندگي راستين نام برده و درنهايت شهادت را تولدي دوباره مي‌داند. وقتي که انسان‌ها شهادت و شهادت طلبي را به عنوان آرمان و هدفي والا براي خود انتخاب مي‌کنند و در اين راه ،  موانع را در هم مي‌شکنند، بارزترين خصلتي که در مجاهدان راه حق متجلي مي‌شود ، بت‌شکني است. شهادت جهاد خونين است ، خوني که به پيشگاه مقدس الهي تقديم مي‌گردد. شهادت قرباني شدن در راه حق است و شهيد نزد همه‌ي جهانيان مقامي رفيع دارد و نزد پيروان قرآني مقام و منزلتي والاتر دارد.
اسلام در معناي شهيد با اقوام ديگر اختلاف نظر دارد. پاداش شهيد در اسلام ، رضوان‌الله است که سعادتي از آن برتر نيست. شهادت‌خواهي در زماني که تعيين کننده‌ استراتژي جنگ است، هنر و خلاقيت  مي‌آفريند ،به رهبري زمينه و اين امکان را مي‌دهد که ابتکار عمل را در دست گرفته ، سياست حاکم بر جنگ را تعيين نموده و فرماندهي کند. همان‌گونه که امروز در رابطه بين امام و امت ، متبلور است و اين رهبري است که درنهايت و شهادت نيز يک ارزش مي‌شود.
جنگ‌هاي زيادي در زمان پيامبر عظيم الشأن و در صدر اسلام اتفاق افتاده که مسلمانان از نظر تعداد جمعيت و ابزار و ادوات جنگي در اقليت بودند ولي با توجه به اعتقادات مذهبي در برابر تمام اين کمبودها ايستاده و پيروز شدند.درقيام ابا عبدالله الحسين که با هدف امر به معروف و نهي از منکر و اصلاح دين جدش به وقوع پيوست ، اشاره شده باز نقش شهادت‌طلبي و استقبال از کشته‌شدگان در راه خدا حرف اول را مي‌زند.
بسياري از شهداي کربلا، بزرگان قبيله‌ي خود بودند و مي‌دانستند که در اين جنگ نا برابر کشته مي‌شوند، ولي براي رسيدن به بهشت الهي لحظه شماري مي‌کردند و يک تنه در مقابل ده ها نفر از سپاهيان يزيد شجاعانه جنگيدند. اينها همه به خاطر اعتقاد به هدف است ،  هدفي که اگر شهيد بشوي يا پيروز ، باز هم پيروزهستي. بنابراين فلسفه‌ي شهادت و شهادت‌طلبي در ميان مسلمانان امري مهم و سرنوشت‌ساز است و هر زماني که مسلمانان به تجمل‌گرايي و مقام‌پرستي روي آورده‌اند، دچار مشکلات زيادي در جامعه‌ي  خود شده‌ ومتأسفانه نسبت به مسائل اصلي از جمله عدالت اجتماعي، آرمان خواهي و اجراي احکام و در نهايت بي تفاوت گشته اند.

نتيجه:
در طول تاريخ مسلمانان همواره با بذل جان و مال خويش از آرمان هاي ديني و اسلامي خود دفاع کرده اند و اين در حالي است که اسلام هرگز يک دين خشونت‌طلب نبوده و نيست ،  بلکه در مقابل ظلم و ستم و هر آنچه باعث تضعيف اسلام شود مي‌ايستد. اگر تئوري شهادت و شهادت‌طلبي در اسلام نبود، بسياري از جنگ‌هايي که مسلمانان با کفار انجام مي‌دادند به شکست مي‌ انجاميد. بنابراين داشتن روحيه‌ي شهادت طلبي در پيروزي‌هاي  مسلمانان نقش اساسي ايفا مي‌کند. اين روحيه‌ي شهادت‌طلبي آن قدر اهميت دارد که امام حسين‌(ع) مي‌فرمايد: اگر سرانجام بدن‌ها را مرگ خواهد ربود ، پس چه بهتر و والاتر که آدمي در راه خدا با شمشير کشته شود. و امام علي (ع) در مناسبت‌هاي مختلف در ارتباط با ارزش شهادت و عشق خود به شهادت سخن گفته: سوگند به خدا که شوق و ذوق علي و انس فرزند ابي‌طالب نسبت به مرگ از شوق و انس طفل به پستان مادر بيشتر است. و همچنين در يکي از خطبه‌ها مي‌فرمايند؛ زيبنده‌ترين و والاترين مرگ، شهادت است. سوگند به آنکه جان علي در دست قدرت اوست، هزار ضربه‌ي شمشير بر من آسان‌تر از مرگ در بستر آن هم در غير طاعت خداست.
از بزرگترين افتخارات مردم هميشه در صحنه و غيور ايران زمين ، تقديم هزاران شهيد در راه پاسداري از اين آب و خاك است. ملت ما بر خود مي بالد كه فرزندانش چنين دلاورانه آماده جان فشاني و ايثار براي اين سرزمين بوده اند. تاريخ هشت ساله ي جنگ تحميلي و دفاع مقدس گواه بر اين مدعاست. شايد صحبت ازايثار اين عزيزان در ظاهر آسان به نظر برسد ، اما فقط كافي است اندكي خود را به جاي آنان تصور كنيم.
از طرفي ، جنگيدن ، آسيب ديدن و جان دادن و از طرف ديگر با دلهره و نگراني خانواده ها که  هر روز بايد منتظر شنيدن خبر مرگ عزيز خود باشند و همسري كه بايد خود را آماده از دست دادن تکيه گاه خود و يتيم شدن فرزندانش بكند. يك عمر زندگي با داغ عزيز ترين ها چقدر ملامت آور خواهد بود. تحمل همه اينها به خاطر هدفي والا جز از خود گذشتي چه نامي مي تواند بگيرد. كيست كه اينهمه فداکاري  را ببيند و در برابرش خاضع نشود ، تقديس و تكريمش نكند و حرمتش را نگاه ندارد. ذره اي انسانيت بس است تا عقل بتواند عظمت اين حماسه را درك كرده و لب به تحسين بگشايدو حداقل وظيفه ي هر کدام از ما در برابر شهدا ، زنده نگه داشتن ياد و خاطره و احترام به هدف آن هاست. اميد که آن زحمات و جانفشاني ها را از ياد نبرده و از خود گذشتگي هاي شهدا را به دست فراموشي نسپاريم.

منابع :
1.قرآن کريم ، سوره آل عمران آيه 156
2.قرآن کريم ، سوره آل عمران آيه 169
3.قرآن کريم ، سوره آل عمران آيه 170
4. قرآن کريم ، سوره آل عمران آيه 171
5. قرآن کريم ، سوره آل عمران آيه 171
6.قرآن کريم ، سوره بقره آيه 154
7. قرآن کريم ، سوره محمد آيات 6-4
8. قرآن کريم ، سوره احزاب آيه 23
9.قرآن کريم ، سوره بقره آيه 154
10.کشف الاسرار ، ج 1 ، ص 417
11.قرآن کريم ، سوره حج آيات 59- 58
12.قرآن کريم ، سوره محمد آيات 6-4
13.قرآن کريم ، سوره نساء آيه 74
14.قرآن کريم ، سوره توبه آيه 82
15. حديث ماندگار 1 ، محمد رضا رحيمي ، نشر شاهد تهران
16. قرآن کريم ، سوره نساء آيه 33
17. قرآن کريم ، سوره  احزاب آيه

منبع :
تازه های نشر