چهار شنبه 22 آبان 1398  |   14 ربیع الاول 1441

 

...
شماره : 262 تعداد بازدید : 1450


اخـلاق مـداحـي

با همكاري دفتر برنامه‌ريزي و توسعه‌ي آموزش‌هاي تخصصي معاونت پژوهشي وآموزشي سازمان تبليغات اسلامي و دفتر استان خوزستان يك دوره آموزش‌هاي تخصصي كوتاه‌مدت ويژه مداحان در تاريخ 23/9/1386 در شهرستان ماه‌شهر برگزار گرديد كه ازاين دفتر حجت‌الاسلام والمسلمين احمد حاتميان اعزام و در خصوص «اخلاق مداحي» به‌ايرادسخنراني پرداخت كه خلاصه‌اي ازدرس تدريس شده به‌شرح ذيل مي‌باشد:

« الحمدلله رب‌العالمين وصلي‌الله علي سيدنا محمد وآله الطاهرين » بحث ما پيرامون « اخلاق مداحي » است. اصول و مباني مداحي، ويژگي‌هاي روحي و رفتاري يك مداح واقعي و عوامل مؤثر در معنويت و آمادگي مجلس عزاداري و دعا سه محور اصلي بحث ماست.
مقدمه:
ستايش‌گري و مدح اهل‌بيت(ع) از ديرباز در فرهنگ شيعه ريشه داشته و از همان سال‌هاي آغازين پيدايش اسلام آغاز شده است. به جرأت مي‌توان گفت يكي از شالوده‌هاي اصلي شعر شيعي، ستايش‌گري بوده و هست.
ستايش‌گري و مدح اهل‌بيت(ع) در گذشته فقط به صورت سرودن اشعار و قصايدي در مدح آن بزرگواران بوده و ابعاد شخصيت و فضايل و مناقب آنان را تبيين و تروج مي‌نمود و ربطي به خوانندگي و آواز نداشته است.
شعراي بزرگي چون « عبدالله‌بن عباس، اروي دختر عبدالمطلب، حسان‌بن ثابت، عامربن اكوع، خزيمه‌بن ثابت، حجربن عدي، صعصعه‌بن صوحان و....» كه ازمحضرمبارك پيامبر(ص) و اميرالمؤمنين(ع) بهره‌‌هاي بسيار برده و معارف و فضايل معنوي را در قالب شعر ماندگار كردند. پيامبراكرم(ص)، به كارگيري شعر هدف‌مند و ارزشي را به منزله جهاد و مبارزه با دشمنان دين مي‌دانستند و شعر را به سرودن چنين اشعاري تشويق نموده، آن‌ها را در قبال شعرشان مورد تكريم قرار مي‌دادند و آنان را مورد عنايت خاص خود قرار مي‌دادند. از جمله اين شاعران «حسان‌بن ثابت» است. كه حضرت در مورد او فرمودند: خداوند حسان را به وسيله روح‌القدس مدد فرمايد تا زماني كه از حريم رسول خدا(ص) در برابر دشمنانش دفاع مي‌كند. در جريان غدير نيز براي ماندگار شدن اين واقعه‌ي مهم، از شعر استفاده كرد و به حسان فرمودند: اي حسان تو مؤيد به روح‌القدس هستي مادامي كه ما را با زبان شعر خود ياري كني.
در مكتب اهل‌بيت(ع) شخصيت‌هاي بزرگي پرورش يافتند كه با اشعار و قصيده‌هاي نغز و پُرمحتوا، معارف و فضايل اهل‌بيت(ع) را ترويج كردند و در برابر شاعران دين‌فروش و عياش دربار اموي و عباسي، مدافع مكتب ائمه‌ي اطهار(ع) بودند. كساني هم‌چون «فرزدق، جرير، كثير، عزت‌بن عبدالرحمن خزاعي و....» از تربيت‌ شده‌‌هاي مكتب اهل‌بيت(ع) هستند.
كميت‌بن زيد اسلامي از شاعران معروف و به نام شيعي است كه در زمينه‌ي مدح اهل‌بيت‌(ع) يد طولايي داشت. امام سجاد(ع) درباره‌ي او فرمودند: « بارالها به كميت زندگي سعادت‌مند و افتخار شهادت عطا فرما و او را در اين دنيا پاداشي پسنديده و در آخرت ثوابي فراوان نصيب گردان! »
اين شاعر با امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نيز هم‌دوره بوده است.
« اسماعيل حميري » يكي ديگر از شعراي نام‌دار شيعي است و قصايد ماندگاري در فضايل اهل‌بيت‌(ع) سروده كه مورد رضايت امام صادق(ع) واقع شده است.
« ابوعلي دعبل خزاعي » نيز از شاعران جليل‌القدر شيعه است كه در پرتو عنايات حضرت امام رضا(ع) بوده و قصيده‌ي « مدارس آيات » او كه در محضر حضرت رضا(ع) صبغه‌ي جاودانگي به خود گرفت و مورد الطاف آن بزرگوار قرار گرفت.
اين اشاره‌اي كوتاه است به تاريخ‌چه‌ي اولين كساني كه در جرگه‌ي مداحي آل‌‌الله درآمدند و بسياري از آنان در اين راه به شهادت رسيدند.
بنابراين مدح و ستايش اهل‌بيت(ع) در قالب شعر كه با محتواي غني و سرشار از حكمت و معرفت به عنوان ابزاري براي شناخت اهل‌بيت(ع) و معارف نوراني اين مكتب حيات‌بخش است، عواطف و هيجانات روحي و معنوي را در دل‌هاي مشتاقان برانگيخته، عشق، مودت و محبت را همراه با معرفت و شناخت به قلوب مؤمنان هديه مي‌كند.

اهميت و فلسفه‌ي عزاداري:
نقطه‌ي برجسته‌اي كه در زندگي حضرت حسين‌بن علي(ع) مثل قله‌اي، همه‌ي دامنه‌ها را تحت‌الشعاع خود قرار داده، واقعه‌ي عاشورا است. بقا و اقتدار و عظمت مكتب اهل‌بيت(ع) محصول حركت خون‌بار امام حسين(ع) در عاشورا است و استمرار مكتب ولايت و حيات‌ تشيع، ثمره‌ي نهضت كربلاست.
اسلام همواره از سوي دو خطر تهديد شده است. يكي خطر بيروني و دشمنان خارجي و ديگر اضمحلال دروني است يعني دين مقدس اسلام همواره مورد تهديد دو خطر بوده و هست:
1- دشمن خارجي يعني آن كه از بيرون حوزه‌ي دين، با انواع سلا‌ح‌ها، موجوديت دين را با فكرش و اعتقاداتش را هدف قرار مي‌دهد.
2- آفت و دشمن دروني يعني اضمحلال دروني است. از بين رفتن ارزش‌هاي متعالي، روح ايمان، مجاهدت و معنويت. و اين خطر از خطر اولي هم بدتر و بيش‌تر است.
مجاهدت در راه خدا، عدالت‌خواهي، صداقت و معنويت. و اين خطر از خطر اولي هم بدتر و بيش‌تر است. ماجراي كربلا و نهضت امام حسين(ع) تلفيق دو بخش است. جريان عاشورا يك حركت عظيم مجاهدت‌آميز در هر دو جبهه است. هم در جبهه‌ي مبارزه با دشمن خارجي و بيروني دين كه همان دستگاه خلافت فاسد و دنيا‌طلباني بود كه اساس دين را تهديد مي‌كرد. و هم در جبهه‌ي دروني آن روز كه جامعه به طور عموم به سمت همان فساد دروني حركت كرده بود.

فلسفه‌ي قيام امام‌ حسين(ع):
درباره‌ي اين حركت دو نظر گفته‌اند: يعني درباره‌ي فلسفه‌ي حركت امام حسين(ع) دو نظريه وجود دارد:
1- حركت امام(ع) با هدف به دست گرفتن حكومت آغاز شد.
2- حركت امام(ع) با هدف شهادت شروع شد.
اما به نظر مي‌رسد اين دو نظريه و اين دو هدف، در حقيقت نتيجه‌ي حركت امام مي‌تواند باشد و فلسفه‌ي قيام امام حسين(ع) چيز ديگري بود و آن دفاع از اسلام است در موقعيتي كه اسلام در خطر انحراف يا از بين رفتن قرار گرفته است. « وعلي السلام السلام اذقد بليت الامه براع مثل يزيد » و يا جمله‌ي آن حضرت: « ان كان دين محمد(ص) لا يستقيم الا بقتلي فياسيوف خذيني » شاهد اين مطلب است.

ويژگي‌هاي مجالس عزاداري:
حادثه‌‌ي عاشورا نعمت بزرگي است كه درطول تاريخ، ستم‌گران حاكم از عاشورا و ازقبر امام حسين(ع) ترسيده‌اند اين ترس و هراس از زمان بني‌اميه شروع شده و امروز هم ادامه دارد. به همين خاطر مجالس عزاداري، ثواب و پاداش اخروي فراواني دارد. اين ثواب و اجر اخروي به چه جهت است و چرا دين عمل تا اين حد ثواب برايش قرار داده شده؟ مسلماً اين ثواب مربوط به جهتي است كه اگرآن جهت نباشد ثواب هم نيست. وآن جهت عبارت است ازايجاد اتصال و ارتباط هر چه محكم‌تر روحي و قلبي ميان خود و حسين‌بن علي(ع) و خاندان پيامبراكرم(ص). لذا مجالس عزاداري بايد سه ويژگي داشته باشد. يعني اين مجالس از نظر محتوا بايد سه چيز داشته باشند:
1- ايجاد محبت و رابطه‌ي عاطفي نسبت به اهل‌بيت(ع)
2- ايجاد معرفت ديني و تقويت ايمان و افزايش شناخت مردم
3- ايجاد شناخت و آگاهي نسبت به اصل جريان و حادثه‌ي عاشورا و دوري از خرافه‌گويي و بدعت‌گذاري

اصول و مباني مداحي:
1- اصل محتوا: شعر و مدح مداح و خواننده از لحاظ مضمون و محتوا بايد سه ركن داشته باشد:
الف) مسائل اخلاقي و تربيتي
ب) معارف اسلامي و توحيدي
ج) ذكر مصيبت و ايجاد هيجانات روحي و عاطفي
2- اصل پيام: مداحي هميشه يك پيام مهم دارد و آن حفظ دين حق الهي در سايه‌ي ولايت اهل‌بيت(ع) است.
3- اصل محبت: تشيع دين تولي و تبري است. مداحي بايد چنان تأثيري در رفتار مخاطبان خود بگذارد كه رفتار و اخلاق ما نمايان‌گر زندگي ائمه‌اطهار(ع) باشد و تشابه رفتاري با آن‌ها پيدا كنيم و اين حقيقت محبت است.


اصل واقعيت و تعقل:
- مداح بايد آن چيزي را بخواند كه معقول باشد البته نه اين‌كه انسان هر چه معقول است از خودش بسازد و بخواند بلكه چيزهاي معقول را متكي به اصول و واقعيت‌ها كند و از بيان مطالبي كه خلاف عقل و واقعيت است پرهيز كند.

اصل ذكر مصيبت:
- بيان اصل حادثه و جريان آن را به صورت دقيق در هر مورد، داشته باشد.

ويژگي‌هاي روحي و رفتاري يك مداح واقعي:
1- اخلاص:
- اولين خصوصيت و ويژگي يك مداح، اخلاص در عمل است. پايين‌ترين مرتبه‌ي اخلاص آن است كه انسان به همان اندازه كه در وسع اوست عملي را به جا آورد و به وسيله‌ي خلوص‌نيت ارزش آن عمل كم و كوچك را بالا ببرد.
- پس مداح اهل‌بيت(ع) نبايد خودنمايي، هنرنمايي و رياكاري را در كار خود وارد كند:
خودنمايي و رياكاري
آفت مداحي:
حسادت
- حسادت آفت خانمان‌سوز مداحي است. رقابت‌هاي ناسالم، زياده‌خواهي در اجراي برنامه، تلاش براي كسب شهرت، همه و همه آفت اين كسوت شريف است.
2- مراقبت بر اذكار و ادعيه:
- يك مداح و ذاكر اهل‌بيت(ع) بايد هميشه روي نفس خود مراقبت و مواظبت داشته باشد و آن‌ قدر مداومت برعبادت و دعا و ذكر داشته باشد كه بتواند نَفَس معنوي و نافذ پيدا كند و مخاطب خودرا تحت‌تأثير معنوي قرار دهد. مداح بايد از خيلي كارهاي لغو و حتي لذت‌هاي مباح چشم‌پوشي كند.
3- عشق به ائمه‌ي اطهار(ع):
- مداح بايد داراي ابعاد روحي و باطني ژرف باشد. وقتي مي‌تواند عشق و محبت را در دل‌هاي مخاطبان افزايش دهد كه خود دل‌داده و دل‌باخته باشد و گرنه صرف آواز و صداي خوش نمي‌تواند هيجانات روحي و عاطفي پديد آورد.
4- تواضع:
- از اوصاف پسنديده، خصلت تواضع است. مداح اهل‌بيت(ع) در سايه‌ي ادب و تواضع مي‌تواند عزت و احترام كسب كند. پيامبراكرم(ص) فرمود: هيچ‌كس تواضع نكرد مگر آن‌كه خداوند اورا بلندگردانيد. برعكس غرور و تكبر و خودبيني، آدمي را خواروذليل خواهدكرد.

عوامل مؤثر در آمادگي و معنويت مجلس:
الف) موقعيت زماني:
- موقعيت زماني مي‌تواند نقش تعيين‌كننده‌ در ميزان معنويت و تأثير‌گذاري مجلس در مخاطبان را داشته باشد. اين‌كه مناسبت زماني مجلس چيست؟ شب شهادت، مناسبت‌هاي خاص مذهبي، مثل شب‌هاي قدر، عاشورا و.... يا مناسبت خاصي ندارد، مثل برنامه‌هاي هفتگي يا امثال آن، هم‌چنين ساعات اجراي برنامه بسيار مؤثر است، آغاز شب و يا آخر شب يا روز، هنگام ظهر يا صبح، مدت زمان اجرا، خستگي مخاطبان و.... همه در سطح آمادگي و معنويت مجلس، نقش دارد.
ب) موقعيت مكاني:
- محل اجراي برنامه اگر در اماكن مقدس مثل حرم‌هاي مطهر يا مساجد باشد زمينه‌ي معنويت بيش‌تر است نسبت با ساير اماكن.
- عوامل مكاني ديگر مثل فضاي باز، فضاي بسته و محدود، محيط گرم و داراي شرايط مناسب يا محيط سرد و نامناسب در زمستان و به هر حال ساير شرايطي كه در توجه مخاطب به محتواي برنامه تأثيرگذار است چه مثبت و چه منفي، بايد كاملاً مورد توجه قرار گيرد.
ج) ساير عوامل:
1- مستمع: تفاوت مستمع از نظر سطح معنويت، ميزان آگاهي و انگيزه‌ و اين‌كه چه قشري باشند طلبه، فرهنگي، كارگر و.... تأثير دارد.
2- مداح: خود در چه سطح معنويت، توان‌مندي، اخلاص و.... قرار دارد.
3- عوامل جانبي: نظير اين‌كه سخنران چه تأثيري ايجاد كرده است؟ آيا عوامل غيربرنامه موجب تأثير مثبت يا منفي شده است يا خير؟ مثلاً عدم مقبوليت سخنران يا مداح، نحوه‌ي رفتار بانيان مجلس، حضور مداحي قوي‌تر در برنامه، همه‌ي اين عوامل به نحوي در ميزان بهره‌ي معنوي نقش دارند.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي